نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد تاریخ علم گرایش ریاضی در جهان اسلام، ایران.

چکیده

در جهان اسلام قول به تناهی ابعاد پارادایم غالب است؛ و برهان المسامتة - از نوآوری‌های ابن‌‌سینا در کتاب عیون الحکمة - شاید مهم‌‌ترین برهانی است که بر آن اقامه شده است. بر اساس این برهان، چنانچه خطی نامتناهی وجود داشته باشد، اگر خطی به موازات آن فرض شود که از مرکز کره‌ای بگذرد، از حرکت استداری کره، بین این دو خط، در یک آن مسامتة حادث می‌شود، اما حدوث مسامتة در یک آن بین آن دو محال است. در میان حکیمان ابوالبرکات بغدادی، خواجه نصیر‌الدین طوسی و علامه حلی به نقد و انکار این برهان پرداختند و فخر رازی و صدر‌المتألهین به نقدهای ایشان پاسخ دادند. در این مقاله ابتدا برهان مسامتة مطرح می‌شود و نقدهای سه‌گانة‌ ابوالبرکات و پاسخ‌های فخر رازی مورد بحث قرار می‌گیرد، سپس نقدِ خواجه نصیرالدین طوسی و پاسخ صدرالمتألهین به آن ذکر می‌شود و نشان داده می‌شود که پاسخ صدرالمتألهین ناتمام و اشکال خواجه وارد و در نتیجه برهان مسامتة بر تناهی ابعاد نادرست است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Argument of ‘Collimation’ for the Finitude of Dimensions and its Critiques

نویسنده [English]

  • Sajjad Hejri

MA. of History of Science, Mathematics in Islamic World, Iran.

چکیده [English]

The finitude of dimensions is the dominant Paradigm in the Muslim World and the most important argument for it is perhaps the argument of “Collimation”, proposed by Avicenna in his book ‘Oyoon Al Hikam, Fountains of wisdom’. According to this argument, if we assume an infinite line and then draw another parallel one which crosses the center of a sphere, then, as a result of the circular motion of the sphere, Collimation will happen between these two lines instantly. But such Collimation in an instant is impossible. Among Muslim philosophers, ‘Abul Barakat Al-Baghdadi’, ‘Khaje Naṣīr al-Dīn Al-Ṭūsī’, and ‘Allameh al-Hilli’ have critiqued and refuted this arguement. And ‘Mulla Șadrā’ and 'Fakhr Al-Dīn Razi' have defended it against these criticisms. In this article, first the argument is elaborated. Then, Abul Barakat’s criticisms and Fakhr Al-Dīn Razi’s replies are explained. Khaje Naṣīr al-Dīn Al-Ṭūsī’s critique  and Mulla Șadrā’s reply will come next. It will be shown that Mulla Șadrā’s reply is incomplete but Al Tusi’s criticism is reasonable. Therefore, the Collimation argument fails to prove true.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Finitude of Dimensions
  • Collimation
  • Circular Motion
  • Infinite Line

منابع

الف- فارسی

    ارسطو؛ در آسمان، اسماعیل سعادت، تهران، هرمس، 1379.

    طوسی، نصیرالدین؛ أساس الاقتباس، تهران، دانشگاه تهران، 1376.

    __________ ؛ «زبدة الهیئة»، پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد، تهران، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، 1387.

    ابن‌‌سینا، حسین بن عبدالله؛ الحدود، تصحیح جواشون، تهران، سروش، 1366.

    __________؛ الشفاء، تصحیح ابراهیم مدکور، جلد 2، بیروت، دارالفکر، بی­تا.

    ابوالبرکات بغدادی، هبة­الدین؛ المعتبرفیالحکمة، جلد 2، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1373.

    اخوان‌‌الصفا؛ رسائل إخوان الصفاء، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1426 ه.ق.

    بهمنیار بن مرزبان اصفهانی، ابوالحسن؛ التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، تهران، دانشگاه تهران، 1375.

    جرجانی، علی بن محمد؛ التعریفات، تصحیح ابویعقوب، بیروت، مؤسسة الحسنی، 1427 ه.ق.

    __________؛ شرح المواقف، جلد 7، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1419 ه.ق.

    حلی، یوسف بن مطهر؛ الأسرار الخفیة فی العلوم الإلهیة، قم، مرکز النشر التابع لمکتب الأعلام الإسلامیة، 1421 ه.ق.

    __________؛ کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1425 ه.ق.

    __________؛ مناهج الیقین فی أصول الدین، تهران، دارالأسوة للطباعة والنشر، 1415 ه.ق.

    حنین بن اسحاق؛ ترجمة أصول أقلیدس، نسخة خطیة، بی­نا، بی­تا.

    خیام عمر بن ابراهیم؛ رسالةفی ما أشکل من مصادرات کتاب أقلیدس، الأسکندریة، المعارف، 1961 م.

    __________؛ مجموع الرسائل، حیدرآباد، دائرة المعارف العثمانیة، 1357 ه.ق.

    سبزواری، ملاهادی؛ شرح المنظومه غرر الفرائد، جلد 4، تصحیح حسن­زاده، تهران، ناب، 1380.

    طباطبایی، محمد حسین؛ نهایة الحکمة، جلد 1 و 2، تهران، الزهراء، 1363.

    طوسی، نصیر الدین؛ تلخیص المحصل، بیروت، دارالأضواء، بی­تا.

    __________؛ تحریر أصول أقلیدس، نسخة خطیة، بی­نا، بی­تا.

    __________؛ شرح الإشارات والتنبیهات، قم، نشر البلاغة، 1383.

    فخر رازی، محمد بن عمر؛ شرح المباحث المشرقیة، با تصحیح بغدادی، جلد 1، بیروت، دارالکتاب العربی، 1410 ه.ق.

    __________؛ المطالب العالیة، جلد 6، بیروت، دارالکتب العربیة، 1420 ه.ق.

    __________؛ شرح عیونالحکمة، جلد 2، تهران، مؤسسة الصادق، 1373.

    فیاض لاهیجی، عبدالرزاق؛ شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، جلد 3، قم، مؤسسة الإمام الصادق، 1384.

    البعلبکی، قسطا بن لوقا؛ المدخل إلی صناعة الهندسة، جلد 6، تصحیح یوسف قرقور، مجلة سهیل، 2006.

    ملاصدرا، محمد بن قوام؛ الحکمةالمتعالیة، جلد 4، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، بی­تا.