نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشکده شعیه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

چکیده

قرن چهارم هجری را از درخشان ترین ادوار تاریخ و تمدن اسلامی از لحاظ تنوع فکری و آزاداندیشیِ مسئولانه دانسته اند. برخی بین این دوره و دوران رنسانس در مغرب زمین، همانندسازی کرده و بلکه آن را در نوزاییِ قرن پانزدهم، مؤثر دانسته اند. اگر جوهره ی آزاداندیشی را انسان گرایی و عقلگرایی بدانیم، باید چهارمین قرن هجری را از آزاداندیش ترین ادوار تاریخ بشری بدانیم که قرن ها پیش از نوزاییِ مغرب زمین، با دغدغه ی انسان زیست کرد و میدان را در برابر عقل انسان بازگذاشت، اما هرگز میان این تفکر باز و آزاد در باب دلمشغولی های انسانی و تعلق خاطر به دین و مذهب ناسازگاری ای ندید. از این رو این سخن برخی از اندیشه نگاران قرن چهارم جا دارد که انسان گراییِ این دوره در عین حال که از جنبه های فلسفی و ادبی برخوردار بود، انسان گرایی ای دینی بود و عقلگرایی اش همانطور که از میراث بشری و علوم الاوائل بهره می برد، به داده های وحیانی هم معتقد و متکی بود و البته از همسخنی و گفت وگو با ملحدان و دین گریزان هم ابایی نداشت. بازکردن ابعاد این آزاداندیشیِ دینی و نشان دادن مشخصه ها و بنیادهای نظری اش که مهم ترینشان همان انسان گرایی و عقلگرایی است، هدفی است که این مقاله جویا و پیگیر آن است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Religious free thought in the fourth century AH: characteristics and principles

نویسنده [English]

  • Hmidreza Shariatmadari

Associate Professor, Faculty of Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.

چکیده [English]

The fourth century(A.H) is considered as the most brilliant period of Islamic history and civilization, for its variety of thinking and responsible free thinking. We can call this period, the age of scientific and philosophical circles far from dogmatism and known demarcations in the religious societies, and in the same time, different from some scientific circles in the new age which consider free thinking against commitment to the religion and divine relevance.
If we accept the humanism and rationalism as the connonical core of free thinking, we should call the fourth Islamic century, as one of the most liberal periods of human history which appeared centuries before western Rennaisens with orientation of human concerns and rational approaches, but did not see any controversy between this open mind and commitment to the religion. Therefore, we can accept the idea of some idiographers of fourth century that the humanism of that period was religious one with signs of philosophy and literature, and its rationalism was feeded by divine data as well as human heritage and the knowledge of ancestors. It didn't refuse dialogue with non-religious and atheist peoples. This article tries to discover the dimensions of this religious free thinking and its characteristics and theoretical bases including humanism and rationalism which are the most important bases.

کلیدواژه‌ها [English]

  • religious free thinking
  • fourth Islamic century
  • Humanism
  • Rationalism
  • scientific circles
  • cultural plurality
  1. ارکون، محمد. نزعة الأنسنة فی الفکر العربی. ترجمه ی هاشم صالح. بیروت: دارالساقی، 1997م.

    توحیدی، ابوحیان. الإمتاع و المؤانسة. تصحیح احمد امین و احمد الزین. تهران (افست): منشورات الشریف الرضی، بی تا.

    توحیدی، ابوحیان.  المقابسات. تصحیح حسن سندوبی. قاهره: المطبعة الرحمانیة، 1929م.

    توحیدی، ابوحیان.  الهوامل و الشوامل. تصحیح سید کسروی. بیروت: دارالکتب العلمیة، 2002م.

    توحیدی، ابوحیان. رسائل. تصحیح ابراهیم گیلانی. دمشق: دارطلاس، بی تا.

    توحیدی، ابوحیان. مثالب الوزیرین. تصحیح ابراهیم گیلانی. دمشق: دارالفکر، 1961م.

    شریعتمداری، حمیدرضا. ابوحیان توحیدی و تفکر عقلانی و انسانی در قرن چهارم هجری. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب، 1389ش.

    کرمر، جوئل، ال. احیای فرهنگی در عهد آل بویه. ترجمة سعید حنایی کاشانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1375ش.

    کرمر، جوئل، ال. ابوسلیمان سجستانی و مجلس او: فلسفه در عصر رنسانس اسلامی. ترجمه ی سعید حنایی کاشانی. تهران: 1379ش.

    متز، آدام. تمدن (رنسانس) اسلامی در قرن چهارم هجری. ترجمه ی علیرضا ذکاوتی قراگزلو(از روی ترجمه ی عربی ابوریده). تهران: انتشارات امیرکبیر، 1362ش.

    مرتضی، الشریف. الفصول المختارة. تحقیق نورالدین جعفریان و دیگران، چاپ دوم، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، 1993م.

    مرتضی، الشریف. غرر الفوائد و درر القلائد(آمالی المرتضی). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. چاپ دوم، قم: انتشارات ذوی القربی، 1428ق.

     شریعتمداری، حمیدرضا. «ابوحیان التوحیدی بین النزعة العقلیة و الإتجاه الصوفی»، مجلة العلوم الانسانیة الدولیة 19، 2012م.

     ابن عدی، یحیی. تهذیب الأخلاق، تحقیق سمیر خلیل الیسوعی. القاهره: مؤسسة القدیس آنطونیوس، 1994م.

    حاتم، جاد. یحیی بن عدی وتهذیب الأخلاق: دراسة ونص. بیروت: دارالمشرق، 1985.

    دانش پژوه، محمد تقی و ایرج افشار. مجمل الحکمه. چاپ دوم تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1387.

    صدوق، ابوجعفر محمدبن علی. عیون أخبار الرضا. تصحیح شیخ حسین اعلمی. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1984م.

    مسکویه، ابوعلی. تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. چاپ حسن تمیم، بیروت: دار مکتبة الحیاة، 1398ق؛

    1. مسکویه، ابوعلی. الهوامل والشوامل. تصحیح سید کسروی. بیروت: دارالکتب العلمیه، 2001م؛

    24.الصدوق، ابوجعفر. مصادقة الإخوان. تحقیق سید علی خراسانی. کاظمین: منشورات مکتبة الإمام صاحب الزمان، بی­تا؛

CAPTCHA Image