دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

برهان افتراض در نخستین آثار منطقی ابهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.
چکیده
اثیرالدین ابهری در رسالۀ فارسی در منطق و بخش منطق کتاب زبدة الاسرار، که جزء نخستین آثار حکمی او است، برهان افتراض را به شیوه‌ای به کار برده است که قرابت بسیاری به شیوۀ فارابی و سهروردی دارد. در این شیوه، به جای اینکه مصادیق موضوع در یک گزارۀ جزئی را به یک نام فرضی نام‌گذاری کنیم، یک مفهوم عام و واقعی را می‌یابیم که شامل مصادیقی از موضوع باشد که تحت عنوان محمول قرار می‌گیرند. با یافتن چنین مفهوم عام واقعی‌ای، به جای نامیدن فرضی آنها به یک نام فرضی، به یک گزارۀ واقعی کلی می‌رسیم. برای نمونه، جملۀ «بعضی شیرین‌ها سفید هستند» به جای تبدیل به «هر د سفید است»، به مثلاً «هر شکر سفید است» تبدیل می‌شود. این شیوه از برهان افتراض به روش شهودگرایان منطقی معاصر بسیار نزدیک است که برای اثبات گزاره‌های جزئی اصرار دارند که باید دست‌کم یک مصداق معیّن یا یک زیرمجموعۀ معیّن را معرفی کنیم، ولی یافتن چنین مصادیق یا مفاهیم معینی در بیشتر موارد بسیار دشوارتر از شیوۀ «نامیدن فرضی» است که ارسطو و مشائیان به کار می‌برده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Athīr al-Dīn al-Abharī on Ecthesis in his First Logical Works

نویسنده English

ََAsadollah Fallahi
Professor of Department of Logic, Iranian Research Institute of Wisdom and Philosophy, Tehran, Iran.
چکیده English

In his Persian Treatise on Logic and the logical section of Zubdat al-Asrār, which are among his earliest philosophical works, Athīr al-Dīn al-Abharī employs a method of ecthesis (burhān al-iftrāḍ) that closely resembles the approach of al-Fārābī and Suhrawardī. In this method, instead of assigning a hypothetical name to the instances of the subject in a particular proposition, one seeks a universal concept that encompasses those instances of the subject which also fall under the predicate. By identifying such a real universal concept, rather than assigning them a hypothetical designation, one arrives at a real universal proposition. For example, the proposition “Some sweet things are white” is transformed not into “Every D is white” (using a hypothetical term), but into “All sugar is white.” This method of ecthesis closely aligns with the approach of contemporary intuitionist logicians, who insist that to prove particular propositions, one must specify at least one concrete instance or a specific subset. However, finding such specific instances or concepts is, in most cases, significantly more difficult than employing the hypothetical designation used by Aristotle and the Peripatetics.

کلیدواژه‌ها English

Aristotle
al-Fārābī
Ibn Sīnā (Avicenna)
Suhrawardī
Instance (Miṣdāq)
Concept (Mafhūm)
 

سیاهۀ منابع

الف- منابع فارسی:
ابهری، اثیرالدین. «رسالۀ فارسی»، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۱۷، شمارۀ ۳ و ۴ (۱۳۴۹): ۴۸۴-۴۹۴.
ارسطو. ارگانون. ترجمه میرشمس‌الدین ادیب سلطانی، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه، 1378.
عظیمی، مهدی. «از دلیل افتراض تا معرّفی و حذف سور وجودی»، منطق‌پژوهی 8، شمارۀ 1 (1396): 63–86.
عظیمی، مهدی. «دلیل افتراض: گزارش و سنجش»، پژوهش‌های فلسفی و کلامی 9، شمارۀ 4 (1387): 103–119.
فلاحی، اسدالله. «اثیرالدین ابهری: نخستین چهار اثر منطقی»، هستی و شناخت 10، شمارۀ 2 (1402): 113–140.
ب- منابع عربی:
ابن‌سینا، حسین. الشفاء، المنطق، القیاس، القاهره: دار الکاتب العربی للطباعه و النشر، 1964م.
ابهری، اثیرالدین. «منطق هدایة الحکمه». تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۱۷، شمارۀ ۳ و ۴ (۱۳۴۹): ۴۵۸-۴۸۳.
ابهری، اثیرالدین. «هدایة الحکمة»، تصحیح نجفقلی حبیبی، در: خرد و خردورزی: ارج‌نامۀ دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، به‌کوشش علی اوجبی، تهران: خانۀ کتاب، ۱۳۸۷.
ابهری، اثیرالدین. ایساغوجی. تصحیح الأشیری، ]بی‌جا[: ]بی‌نا[، ۱۴۳۹ق.
ابهری، اثیرالدین. ایساغوجی. نسخۀ خطی، شمارۀ ۱۴۸۵، استانبول: کتابخانۀ مراد ملا،]بی‌تا[.
ابهری، اثیرالدین. زبدة الأسرار. تحقیق و تصحیح مهدی حسنی‌زاده، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴.
ابهری، اثیرالدین. کشف الحقائق فی تحریر الدقائق. تصحیح حسین صاری‌اوغلو. استانبول: چانتای کتاب‌اوی، ۱۹۹۸م.
ابهری، اثیرالدین. هدایة الحکمة. تصحیح عبدالرحمن ترکمانی، بیروت: دار الریاحین، ۱۳۹۸.
ارسطو. منطق ارسطو. به کوشش عبدالرحمن بدوی، کویت و بیروت: وکالة المطبوعات و دار القلم،‌1980 م.
سهروردی، شهاب الدین. حکمة الإشراق. در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج2، تصحیح و مقدمه هانرى کربن، سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى‏، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى،‌ 1375ب.
سهروردی، شهاب‌الدین. «حکمة الإشراق». در الحکمة الإشراقیة (مجموعۀ مصنفات شهاب‌الدین یحیی السهروردی)، المجلّد الأوّل: کتاب حکمة الإشراق، القسم الأوّل: فی ضوابط الفکر (المنطق)، تقدیم، تحقیق و تصحیح محمد ملکی (جلال‌الدین)، تصدیر سید حسین نصر، مع التعلیقات و الایضاحات لصدر‌الدین الشیرازی و جماعة من حکماء المشاء و الإشراق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۱.
فارابی، ابونصر محمد. المنطقیات للفارابی. جلد 1، تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه، قم، انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی، ‌1408ق.
ج- منابع لاتین:
Alexander of Aphrodisias. On Aristotle’s Prior Analytics 1.1-7. Translated by Jonathan Barnes, Susanne Bobzien, Kevin Flannery, S. J., and Katerina Ierodiakonou, New York: Cornell University Press, 1991.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 11، شماره 1 - شماره پیاپی 21
بهار و تابستان 1403 - پیاپی 21
خرداد 1403