دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

رویکرد تبیینی به مطالعات «فلسفۀ تاریخ» از منظر فرهنگی؛ بازسازی انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار فلسفه و روش شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
چکیده
این مقاله به طرح پرسش‌های «فلسفه تاریخی» از کتاب فلسفه تاریخ، نوشته دکتر کریم مجتهدی می‌پردازد. مطالعات فلسفه تاریخ (م.ف.ت.) جدای از ضرورت اولی و موضوعی خود، نقش بسزایی در مسئله «تحول علوم انسانی» دارد که کمتر به این نسبت‌سنجی توجه شده است و ازاین‌رو، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند چه اینکه پاسخ به پرسش‌های فلسفه تاریخی، نقطه عطف مفهوم‌پردازی در مسیر حل و تحلیل مسئله تحول علوم انسانی خواهد بود؛ پرسش‌هایی مانند اینکه آیا تاریخ دارای روندی محتوم است یا غیرمحتوم، سرنوشت تاریخی بشر در مسیر تعالی و پیشرفت و تکامل است یا تنزل و پسرفت و انحطاط، وضعیت انسان معاصر در روند حرکت تاریخ چگونه بوده و در کجای تاریخ ایستاده است، آیا اراده و علم، دانش و تکنولوژی، فرد و جامعه، علوم طبیعی و علوم انسانی، نقشی در حرکت تاریخ بر عهده دارند، آیا در تاریخ، حقایق کلی واحدی وجود دارد، روند حرکت جوامع، دُوری و تسلسلی یا تکاملی و تدریجی است و اصولاً، «واحد تحلیل مسئله» در «مطالعات فلسفه تاریخ» کدام است؛ فرهنگ، تمدن، یا تاریخ؛ و هرآینه، پرسش‌های بسیار دیگری از این دست وجود دارد که به چشم می‌آیند. در این پژوهش پس از نشان دادن «رویکرد فرهنگی» کتاب دکتر مجتهدی به مطالعات فلسفه تاریخ و اینکه دغدغه نویسنده، نوعی نسبتسنجی پاره‌ای از مسائل گسترده مطالعات فلسفه تاریخ با مسئله «فرهنگ» بوده است، تلاش شده است ناظر به مفاد کتاب، پرسش‌های مهم حوزه فلسفه تاریخ، طراحی شوند و سپس به منظور ارائه مدلی برای نظام‌مندکردن آنها پیش رود. طبیعتاً مطالعات فلسفه تاریخی، زیرمجموعه مطالعات فلسفی قرار می‌گیرند و ازاین‌رو، بدون فراهم‌آوری ویژگی‌های خاصِ رویکرد و «متد فلسفی» نمی‌توان ادعای فلسفه‌ورزی کرد؛ همچنان که فقدان نگاه نظام‌مند یا بدون جامعیت و به‌صورت پراکنده به مباحثی در قلمرو فلسفه تاریخ نگریستن، مصداق امر «فلسفیدن»­ در قلمرو مطالعات فلسفه تاریخی نیز قلمداد نخواهد شد. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که مرزگذاری مفهومی دقیق («تمایز» همراه با «ترابط») بین مؤلفه‌های مفاهیمی مانند «تاریخ»، «فرهنگ» و «تمدن» می‌تواند در ترسیم مدل تحلیل سیستماتیک مسائل مطالعات فلسفه تاریخ، یاریکننده باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Explanatory Approach to Studies of "Philosophy of History" from a Cultural Perspective; A Critical Reconstruction

نویسنده English

Hossein Hosseini
Associate Professor of Philosophy and Methodology, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

This article offers a critical reconstruction of the cultural approach in the philosophy of history and argues that, without clear conceptual and methodological distinctions, cultural analyses tend to conflate historical description, sociological explanation, and philosophical reflection. The central claim of the paper is that culture can and should be regarded as a fundamental level of analysis in the philosophy of history, but not as a single explanatory principle or a fixed historical essence. By providing precise definitions of key concepts such as culture, history, meaning, historical explanation, and interpretive horizon, the article traces the historical development of cultural approaches in the philosophy of history and critically examines both cultural essentialism and reductionist anti-cultural perspectives. Drawing on analytic philosophy of history and philosophical hermeneutics, the paper advances an alternative framework that conceives culture as a multilayered interpretive horizon. This framework preserves the possibility of historical critique while avoiding both metaphysical holism and relativistic arbitrariness, and thus offers a philosophically robust account of cultural meaning in history compatible with contemporary humanities scholarship.

کلیدواژه‌ها English

Philosophy of History
Culture
Meaning
Historical Explanation
Interpretive Horizon

سیاهه منابع

الف-منابع فارسی:
استیس، والتر ترنس. فلسفه هگل. دوجلدی. ترجمه حمید عنایت. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1380.
بگینی، جولیان، و پیتر فوسل. جعبه ابزار فیلسوف؛ برگزیده‌ای از مفاهیم و روش‌های فلسفی. ترجمه کامران شهبازی. تهران: نشر کرگدن، 1401.
سیاوشی، لیلا. «طرح فلسفه تاریخ برای علم در اندیشه متأخر هوسرل»، فصلنامه علمی پژوهشی آینه معرفت، شماره 43 (1394): 149-182.
سینگر، پیتر. هگل. ترجمه عزت‌اللّه فولادوند. تهران: انتشارات طرح نو، 1379.
شامخی، محمدعلی. «معرفی کتاب فلسفه در دوره تجدید حیات فرهنگی غرب اثر دکتر کریم مجتهدی»، کتاب ماه فلسفه، شماره 79 (1393): 79-82.
رضوی، سید مسعود. «بهترین درس‌نامه دهه شصت؛ نگاهی به کتاب فلسفه تاریخ دکتر مجتهدی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 109 (1386) : 72-77.
زارع، محمد. تفسیر هیدگر از فلسفه هگل. تهران: انتشارات کویر، 1390.
حسینی، معصومه. «دکتر مجتهدی در نگاهی گذرا»، کتاب ماه فلسفه، شماره 64 (1391).
حسینی، سید حسین. پیامبر وحدت؛ روش تحلیل سیره نبوی. تهران: انتشارات مؤسسۀ اطلاعات، 1379.
حسینی، سید حسین. تمدن پژوهی؛ مطالعات مفهومی. تهران: انتشارات جامعهشناسان، 1395.
حسینی، سید حسین. فلسفه‌ورزی انتقادی، همایش بین‌المللی فلسفه و ادراکات اعتباری در خوانش علامه طباطبایی. تهران: انجمن جامعه‌شناسی ایران، 1399.
حسینی، سید حسین. از تحلیل کمیک تا تحلیل متدیک؛ 1رویداد و 23مدل تحلیلی، ایکنا، کد3901841. 1399.
حسینی، سید حسین. الگوی نقد. تهران: انتشارات نقد فرهنگ، 1401.
حسینی، سید حسین. «هوسرل و مسئله تحول». روزنامه اعتماد، شماره 5261 (1401).
حسینی، سید حسین. درسگفتار فلسفه تاریخ. تهران: مرکز آموزش‌های آزاد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1402.
حسینی، سید حسین. تحلیل نظریه فلسفه تاریخ کارل یاسپرس. تهران: کرسی علمی ترویجی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1403.
حسینی، سید حسین. تحلیل و نقد کتاب فلسفه تاریخ هگل اثر ژان هیپولیت. تهران: نشست علمی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1403.
کالینگوود، آر.جی. مفهوم کلی تاریخ. ترجمه علی‌اکبر مهدیان. تهران: نشر اختران، 1385.
کیمپل، بن. فلسفه تاریخ هگل. ترجمه عبدالعلی دستغیب. تهران: انتشارات بدیع، 1374.
فنا، فاطمه. «کریم مجتهدی متضلع در فلسفه غرب»، کتاب ماه فلسفه، شماره 19 (1388): 38-41.
قیصری، علی. زمان از دیدگاه کانت. تهران: انتشارات خوارزمی، 1396.
لچت، جان. پنجاه متفکر بزرگ معاصر؛ از ساختارگرائی تا پساانسان گرایی. ترجمه پیروز ایزدی. تهران: انتشارات ثالث، 1403.
ماریتن، ژاک. فلسفه تاریخ از چشم‌انداز مسیحی. ترجمه سید رضا وسمه گر. تهران: انتشارات دنیای اقتصاد، 1397.
مانزلو، آلان. مفهوم شناسی تاریخ؛ راهنمای مطالعات تاریخی. ترجمه سید هاشم آقاجری و بهزاد کریمی. تهران: انتشارات فرهنگ نشر نو، 1403.
مجتهدی، کریم. «مقدمه‌ای بر فلسفه علوم»، نشریه سخن، شماره 3 (1340): 262-268.
مجتهدی، کریم. درباره هگل و فلسفه او. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1376.
مجتهدی، کریم. «فلسفه و غرب»، مجله فرهنگ، شماره 24 (1376): 19-36.
مجتهدی، کریم. منطق از نظرگاه هگل. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1377.
مجتهدی، کریم. «فلسفه هگل در بوته نقد»، خردنامه صدرا، شماره 26 (1380): 5-14.
مجتهدی، کریم. فلسفه تاریخ. تهران: انتشارات سروش، 1381.
مجتهدی، کریم. «هگل؛ منتقد فلسفه نقادی کانت»، نشریه فرهنگ، شماره 41 (1381): 1-8.
مجتهدی، کریم. پدیدارشناسی روح بر حسب نظر هگل. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1383.
مجتهدی، کریم. فلسفه و فرهنگ. تهران: انتشارات کویر، 1389الف.
مجتهدی، کریم. «فلسفه تاریخ از دیرباز تا کنون»، ماهنامه سوره، شماره 46 (1389): 275-277.
مجتهدی، کریم. فلسفه و غرب. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1390.
مجتهدی، کریم. «پدیدارشناسی هگل»، کتاب ماه فلسفه، شماره 55 (1391): 120-127.
مجتهدی، کریم. «فلسفه نقد و نقد فلسفی»، نقد کتاب حکمت، شماره 3 (1393): 5-14.
مک کارنی، جوزف. هگل و فلسفه تاریخ. ترجمه اکبر معصوم بیگی. تهران: نشر آگه، 1389.
منوچهری، عباس. «تاریخ‌نگاری اندیشه و نسبت آن با فلسفه تاریخ»، سوره اندیشه، شماره 48 (1389): 220-222.
میرموسوی، نیره. «تحلیل هایدگر از معنای زمان در فلسفه هگل»، مجله ذهن17، شماره 1 (1395): 79-93.
هگل، گئورگ ویلهلم فریدریش. خدایگان و بنده؛ با تفسیر الکساندر کوژو. ترجمه حمید عنایت. تهران: انتشارات خوارزمی، 1398.
هیپولیت، ژان. مقدمه بر فلسفه تاریخ هگل. ترجمه باقر پرهام. تهران: انتشارات آگاه، 1386.
هایدگر، مارتین. هستی و زمان. ترجمه عبدالکریم رشیدیان. تهران: نشر نی، 1392.
یاسپرس، کارل. آغاز و انجام تاریخ. ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: انتشارات خوارزمی، 1373.
ب-منابع لاتین:
Little, Daniel. “Philosophy of History.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2007.
Redding, Paul. “Georg Wilhelm Friedrich Hegel.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2010.ن هم بدوشسید=
Collingwood, R.G. The idea of history. New York: oxford university press, 1946.
Walsh, W. H., Philosophy of History; An Introduction. Publishers New York and Evanston: HARPER TORCHBOOKS Harper & Row, 1967.
Maybee, Julie E. “Hegel’s Dialectics.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2020.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 11، شماره 1 - شماره پیاپی 21
بهار و تابستان 1403 - پیاپی 21
خرداد 1403