دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

عبدالعلی لکهنوی و نظریّۀ وجود در حکمت یمانی: سرآغاز حاشیه‌نگاریِ انتقادی بر الأفق‌المبین در شبه‌قارّۀ هندوستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری فلسفه و حکمت اسلامی، گروه فلسفه و منطق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 استاد، گروه فلسفه و منطق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
چکیده
این مقاله به بازخوانیِ انتقادیِ مواجهۀ عبدالعلی لکهنوی، نخستین محشّیِ هندیِ الأفق‌المبین، با مبانیِ نظریّۀ «وجود» در حکمت یمانی اختصاص دارد. مسئلۀ محوری آن است که میرداماد در تبیین مطابَقِ «هل بسیط» و نسبت وجود با ماهیّت، چه ارکانی بنا می‌نهد و لکهنوی این مبانی را به چه دلایلی ناسازگار می‌انگارد. بدین‌منظور، ابتدا سیر تاریخیِ مسئلۀ وجود از نزاع «عروض/اعتبار» تا صورت‌بندیِ منطقیِ «مطابَق هل بسیط» مرور می‌شود و سپس خوانش میرداماد در الأفق‌المبین توضیح داده می‌شود؛ خوانشی که بر بساطت معنویِ وجود، تحلیل «موجود» به «در ذهن/عین» و نیز، تمایزِ دو مرتبۀ «تقرّر» و «موجودیّت» مبتنی است و رابطۀ جعلِ بسیطِ ماهیّت با صدق حملِ موجود را ذیل مفهوم «استتباع» صورت‌بندی می‌کند. در ادامه، نقدهای لکهنوی در چهار محورِ نظریّۀ حمل، بساطت موجود، تثنیۀ اقسام هل بسیط و قاعدۀ فرعیّت گزارش و ارزیابی می‌شود. نتیجه آنکه بخشی از انتقادات لکهنوی در اختلاف مبانیِ وی با میرداماد – به‌ویژه گرایش به وحدت وجود و تلقّیِ خاصّ از عینیّت موجود با ماهیّت – ریشه دارد؛ و بخشی دیگر، از بی‌توجّهی به معانیِ صحیح «استتباع»، «حیثیّت تعلیلی» و «حیثیّت تقییدی» در تفکیکِ تقرّر و موجودیّت ناشی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Abd al-ʿAlī Lakhnawī and the Theory of Existence in Yamānī Wisdom: The Inception of Critical Commentaries on al-Ufuq al-Mubīn in the Indian Subcontinent

نویسندگان English

Hossein Najafi 1
Davood Hosseini 2
1 PhD in Islamic Philosophy and Wisdom, Department of Philosophy and Logic, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Philosophy and Logic, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

This article offers a critical re-examination of ʿAbd al-ʿAlī Lakhnawī, the earliest Indian annotator of al-Ufuq al-Mubīn, and his engagement with the foundations of the theory of existence in Yamānī Wisdom. It asks on what conceptual pillars Mīr Dāmād constructs his account of the maṭābaq (truth-maker) of the hal basīṭ propositions and of the relation between existence and essence, and on what grounds Lakhnawī rejects them. The study first surveys the development of the problem of existence—from the debate over ʿurūḍ versus iʿtibār to its logical formulation in terms of the maṭābaq of the hal basīṭ. It then explicates Mīr Dāmād’s position in al-Ufuq al-Mubīn, grounded in the semantic simplicity of existence, the analysis of “A is existent” as “A is realized in mind or external reality,” and an intentional distinction between taqarrur (subsistence) and existence. Within this framework, the relation between the simple origination (jaʿl basīṭ) of quiddity and the truth of existential predication is articulated through istitbāʿ (entailment). Finally, the article evaluates Lakhnawī’s criticisms across four axes—predication theory, the simplicity of “existent,” the dual classification of hal basīṭ, and the principle of derivative predication—arguing that some objections reflect fundamental metaphysical divergences, while others stem from misinterpretations and insufficient attention to key technical distinctions.

کلیدواژه‌ها English

Yamānī Wisdom
Mīr Dāmād
ʿAbd al-ʿAlī Lakhnawī
maṭābaq of hal basīṭ
theory of existence
سیاهۀ منابع
الف- منابع فارسی:
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. دانش‌نامۀ علائی. تصحیح: مجموعۀ محقّقان. تهران: مولی، 1394.
حسینی، داود. «فرعیّت یا استلزام؟ یک دوگانۀ نادرست (خوانشی از نظر میرداماد از منظری منطقی)»، جاویدان خرد 20، شمارۀ 2 (پاییز و زمستان 1402): 57-77.
حسینی، داود. وجود و ذات (تفسیری از صدرا در سیاق تاریخی). قم: حکمت اسلامی، 1398.
لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین. الرسالة الکبری فی وحدة‌ الوجود. نسخۀ شمارۀ 650، مشهد: کتابخانۀ آستان قدس رضوی، 1231.
نجفی، حسین. «نظریۀ «وجود» در فلسفۀ میرداماد، به‌روایت شارح/منتقدانِ هندی (بر بنیاد آراء مفسّرانِ الأفق‌المبین در قرن سیزدهم هجری‌قمری)»، رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرّس، 1403.
نجفی، حسین، حسینی، داود. «فلسفۀ میرداماد در هندوستان: از ابتدای قرن سیزدهم تا میانۀ قرن چهاردهم هجری‌قمری (با تکیه بر سنّت‌های متنی/ ‌درسی)»، تاریخ فلسفۀ اسلامی 3، شمارۀ 10 (تابستان 1403): 39-94.
نجفی، حسین، حسینی، داود. «فلسفۀ میرداماد در هندوستان: از میانۀ قرن یازدهم تا پایان قرن دوازدهم هجری‌قمری (با تکیه بر سنّت‌های درسی/ ‌متنی)»، تاریخ فلسفه 14، شمارۀ 20 (پاییز 1402): 47-94.
نجفی، حسین، حسینی، داود، و ناجی‌اصفهانی، حامد. «واسطه‌های انتقال آثار و آراء میرداماد به هندوستان»، مطالعات شبه‌قارّه، در دست انتشار.
ب- منابع عربی:
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. الشفاء. تصحیح: مجموعۀ محقّقان، قم: ذوی‌القربی، 1434.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. المباحَثات. تصحیح: محسن بیدارفر. تهران: مؤسّسۀ پژوهشیِ حکمت و فلسفۀ ایران، 1396.
دوانی، جلال‌الدین‌محمّد بن اسعد. الحاشیة الأجدّ علی الشرح الجدید. نسخۀ شمارۀ 1999، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی (تهران)، قرن11.
رازی، فخر‌الدین‌محمّد بن عمر. المباحث‌المشرقیّة. تهران: مکتبة الأسدی، 1966.
رازی، فخر‌الدین‌محمّد بن عمر. المطالب العالیة من العلم الإلهی. تصحیح: أحمد حجازی السقّا. بیروت: دار‌الکتاب العربی، 1407.
سهروردی، یحیی بن حبش. مجموعۀ مصنّفات شیخ اشراق. تصحیح: مجموعۀ محقّقان. تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1388.
طوسی، نصیرالدین‌محمّد بن محمّد. تجرید‌‌الاعتقاد. تصحیح: محمّدجواد حسینی‌جلالی. تهران: مکتب الإعلام الإسلامی، 1407.
طوسی، نصیرالدین‌محمّد بن محمّد. شرح الإشارات و التنبیهات. تصحیح: حسن حسن‌زادۀآملی. قم: بوستان کتاب، 1433.
قوشچی، علاءالدین‌علی بن محمّد. شرح تجرید العقائد. تصحیح: محمّدحسین زارعی‌‌رضائی. قم: الرائد، 1393.
لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین. الحاشیة الکبری علی حاشیة شرح المواقف. نسخۀ شمارۀ 7687، اسلام آباد: کتابخانۀ مرکز تحقیقات اسلامی، 1229.
لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین. العُجالة‌النافعة. نسخۀ شمارۀ 83، حیدرآباد، کتابخانۀ سالار جَنگ، 1267.
لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین. حاشیة الأفق‌المبین. نسخۀ شمارۀ 3639، رام‌پور: کتابخانۀ رضا، قرن13.
لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین. شرح بحر العلوم علی سلّم العلوم. تصحیح: عبدالنصیر أحمد المیلباری. کویت: دار‌الضیاء، 2012.
میرداماد، سیّدمحمّدباقر بن محمّد. الأفق‌المبین. تصحیح: حامد ناجی اصفهانی. تهران: مرکز پژوهشیِ میراث مکتوب، 1391.
میرداماد، سیّدمحمّدباقر بن محمّد. القبسات. تصحیح: مجموعۀ محقّقان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1374.
میرداماد، سیّدمحمّدباقر بن محمّد. مصنّفات میرداماد. تصحیح: عبدالله نورانی. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 11، شماره 1 - شماره پیاپی 21
بهار و تابستان 1403 - پیاپی 21
خرداد 1403