دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Two Interpretations: Reformist and Denying – A Comparative Study of Contemporary Approaches to Mulla Sadra's Theory of Universal Perception دو خوانش اصلاح‌گرا و انکاری: بررسی تطبیقی رویکردهای معاصر به نظریه ادراک کلیات صدرالمتألهین 63 82 735597 10.22096/ek.2026.2079424.1606 FA وحید داوری چهارده دکتری تخصصی فلسفه و کلام، دانشگاه شهید مدنی، تبریز، ایران. منصور ایمانپور استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مدنی، تبریز، ایران. 0000-0001-5424-2038 Journal Article 2025 11 30 The problem of perceiving universals in Mulla Sadra's Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah) is confronted with a novel theory based on the soul's direct, presential intuition (*shuhud huduri*) of the pure intelligible essences (the *Muthul* or Forms). This theory posits that universality arises from the soul's ontological transcendence and its union with these essences. In the contemporary era, this theory has faced two distinct interpretations and critiques. Ayatollah Javadi Amoli, adopting an intra-school, reformist approach, accepts the core of the theory while aiming for its refinement. By precisely differentiating between "presential knowledge" (*'ilm huduri*) and "conceptual knowledge" (*mafhūm hulūli*), and by presenting a model of "abstracting the universal concept from presential intuition," as well as distinguishing between the "ontological aspect (individuation)" and the "relative aspect (universality)" of the *Muthul*, he seeks to enhance the internal consistency and epistemological precision of the theory. In contrast, Ayatollah Mesbah Yazdi, employing an extra-school, denying approach, likens this view to Humean sensationalism, regarding universality merely as a product of the "weakness and ambiguity of perception," and deems Sadra's explanation unfounded and destructive to metaphysical principles. This research, using an analytical-comparative method, demonstrates that these two engagements serve distinct yet complementary functions: Javadi Amoli's intra-school critique symbolizes the repair, deepening, and enhancement of the defensive capability of Transcendent Theosophy, while Mesbah Yazdi's extra-school critique symbolizes a warning, a call for reconsideration, and an obligation to clarify its interpretive boundaries. The outcome of this discourse is the revelation of the inherent capacities, challenges, and self-dynamics of this theory within the arena of contemporary Islamic thought. <span lang="FA">مسئله ادراک کلیات در حکمت متعالیه ملاصدرا با نظریه‌ای نوین مبتنی بر شهود حضوری نفس از حقایق مجرد عقلی (مُثُل) مواجه است که کلیت را برآمده از تعالی وجودی نفس و اتحاد آن با این حقایق می‌داند. این نظریه در دوران معاصر با دو گونه تفسیر و نقد متمایز روبه‌رو شده است. آیت‌اللّه جوادی آملی با رویکردی درون‌مکتبی و اصلاح‌گرا ضمن پذیرش اصل نظریه درصدد تنقیح آن برآمده است. ایشان با تفکیک دقیق «علم حضوری» از «مفهوم حصولی» و ارائه الگوی «انتزاع مفهوم کلی از شهود حضوری» و نیز با تمایز نهادن میان «حیثیت نفسی (تشخص)» و «حیثیت نسبیِ (کلیت)» مُثُل در پی افزایش انسجام درونی و دقت معرفت‌شناختی این نظریه است. در مقابل، آیت‌اللّه مصباح یزدی با رویکردی برون‌مکتبی و انکاری، دیدگاه ملاصدرا را با اجتماع امر واحد و کلی منتج به اجتماع نقیضین ارزیابی می‌کند. این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی نشان می‌دهد این دو مواجهه، دو کارکرد متمایز، اما مکمل دارند: نقد درون‌مکتبی جوادی آملی نماد ترمیم، تعمیق و افزایش توان دفاعی حکمت متعالیه است و نقد برون‌مکتبی مصباح یزدی نماد هشدار، بازاندیشی و الزام به وضوح‌بخشی در مرزهای تفسیری آن است. حاصل این گفت</span><span dir="LTR">‌</span><span lang="FA">وگو، آشکارسازی ظرفیت‌ها، چالش‌ها و پویایی درون‌ذاتی این نظریه در منظومه فکری حکمت متعالیه است.</span> https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_735597_7edd5334f4314184b3a97f5158f2101e.pdf