دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 The Position of the Final Cause in Human Voluntary Actions from the Perspective of Islamic Philosophy جایگاه علت غایی در افعال اختیاری انسان از منظر فلسفه اسلامی 33 52 736827 10.22096/ek.2026.2086926.1639 FA پژمان شهیدی دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0009-7908-1184 وحید خادم زاده استادیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2026 03 16 The final cause is a fundamental pillar of causality in Islamic philosophy, crucial for explaining human voluntary actions. Despite agreement on purposiveness, the nature and place of the final cause remain disputed. Using an analytical approach within Islamic philosophy and distinguishing cognitive from appetitive principles, this paper evaluates competing views. The findings indicate that the final cause in voluntary actions is neither the external existence of the end, nor mere psychic longing, nor simply the conception of the end. Rather, it is the "agent’s cognitive package": a composite of the conception of the action and end, the assent to the action’s being a means to the end, and the assent to its desirability. This cognitive package actualizes agency, engendering longing, will, and the issuance of action. A key implication is that the purposiveness of voluntary actions extends beyond conscious rational ends; even habitual actions or those based on an error in discerning the good involve a kind of indistinct knowledge and thus possess a final cause. <span lang="AR-SA">علت غایی یکی از ارکان اساسی علیت در فلسفه اسلامی </span><span lang="FA">است </span><span lang="AR-SA">و نقشی تعیین‌کننده در تبیین افعال اختیاری انسان دارد. با وجود پذیرش غایت‌مندی افعال، چیستی علت غایی و جایگاه آن در فرآیند صدور فعل همچنان محل اختلاف است. این مقاله با رویکردی تحلیلی در چهارچوب فلسفه اسلامی و با تفکیک مبادی ادراکی و تحریکی فعل، دیدگاه‌های مختلف را ارزیابی و جایگاه علت غایی را تبیین می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت غایی در افعال اختیاری انسان نه به وجود خارجی غایت بازمی‌گردد، نه صرف شوق نفسانی است و نه تقلیل آن به تصور غایت کافی است؛ بلکه علت غایی «بسته علمی فاعل» است؛ مجموعه‌ای مرکب از تصور فعل و غایت، تصدیق به مقدمیت فعل برای وصول به غایت و تصدیق به مطلوبیت آن. این بسته علمی، فاعلیت فاعل را فعلیت می‌بخشد و زمینه‌ساز شوق، اراده و صدور فعل اختیاری می‌شود. مهم‌ترین پیامد این تحلیل آن است که غایت‌مندی افعال اختیاری انسان اعم از اغراض عقلی آگاهانه است؛ حتی افعال مبتنی بر عادت یا خطا در تشخیص خیر نیز از نوعی علم اجمالی برخوردارند و از این حیث دارای علت غایی هستند.</span> https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_736827_695b3069e537d1722dcf33f26478d0a3.pdf