دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 A Comparative-Ontological Analysis of the Observer’s Role in Quantum Theory and Ṣadrāean Philosophy تحلیلی تطبیقی-هستی‌شناختی از نقش ناظر در نظریه کوانتوم و حکمت صدرایی 95 120 740989 10.22096/ek.2026.2089864.1652 FA محمد باقر درخشان‌پور دانش‌آموخته دکتری فلسفه فیزیک، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. 0009-0009-0804-9742 مسعود عبدالله‌زاده ارپناهی دانشیار، مرکز فلسفه علم و فن‌آوری، دانشگاه جامع امام حسین(علیه‌السلام)، تهران، ایران. 0009-0004-8258-0551 یارعلی کرد فیروزجایی استاد، گروه فلسفه مضاف، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام)، قم، ایران. 0000-0001-8453-383X میرسعید موسوی کریمی استاد، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. 0000-0001-7842-8427 Journal Article 2026 05 28 With the advent of quantum theory, the subject-object duality entered the heart of exact sciences, challenging classical realism. Using comparative-conceptual analysis, this research examines the principle of the “indivisible unity of phenomenon and measuring device” in the Copenhagen Interpretation and the “union of the knower and the known” in Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah). Both views reject an absolute separation between observer and system, arriving at a foundational ontological conclusion. However, their unities differ: Copenhagen’s is physical, context-dependent, and based on inherent indeterminacy; while Ṣadrā’s is metaphysical, universal, and grounded in a graded system of existence. Consequently, the observer’s role diverges: in Copenhagen, the observer “determines the conditions for the phenomenon’s actualization”; in Ṣadrāean philosophy, the observer acts as “discloser and existential actualizer.” The paper concludes that the Ṣadrāean ontological framework not only provides a more robust metaphysical foundation for Bohr’s holism but also, by challenging the presupposition of “separability” in classical realism, offers a fundamental response to Einstein’s criticism of the theory’s “incompleteness.” معضل دوگانگی سوژه-ابژه در معرفت‌شناسی مدرن، با ظهور نظریه کوانتوم به قلب علوم دقیقه راه یافت و چالشی بنیادین برای بنیان‌های رئالیسم کلاسیک ایجاد کرد. این پژوهش با هدف ارائه چشم‌اندازی نوین به این مسئله، از روش تحلیل تطبیقی-مفهومی برای بررسی ساختار اصل «وحدت تجزیه‌ناپذیر پدیده و دستگاه اندازه‌گیری» در تفسیر کپنهاگی و اصل «اتحاد عالم و معلوم» در حکمت متعالیه بهره می‌برد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه به یک نتیجه هستی‌شناختی بنیادین در به چالش کشیدن انفصال مطلق میان ناظر و نظام می‌رسند. با این حال، این دو وحدت تفاوت‌هایی بنیادین دارند: وحدت در تفسیر کپنهاگی، خصلتی فیزیکی و وابسته به زمینه اندازه‌گیری دارد که بر پیش‌فرض عدم قطعیت ذاتی استوار است؛ در حالی که اتحاد در حکمت متعالیه، یک اصل متافیزیکی، جهان‌شمول و مبتنی بر نظام وجودی مشکک است. این تمایز به دو نقش متمایزبرای ناظر می‌انجامد: در تفسیر کپنهاگی، ناظر نقش «تعیین‌کننده شرایط تحقق پدیده» را ایفا می‌کند، در حالی که در حکمت صدرایی، ناظر در جایگاه «کاشف و محقق‌کننده وجودی» قرار می‌گیرد. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که چارچوب هستی‌شناختی صدرایی نه تنها مبنای متافیزیکی مستحکم‌تری برای کل‌نگری بور فراهم می‌کند، بلکه با به چالش کشیدن پیش‌فرض «جدایی‌پذیری» در رئالیسم کلاسیک، پاسخی بنیادین به نقد «ناقص بودن» نظریه از سوی اینشتین ارائه می‌دهد. https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_740989_cd564ce1fa55a2f4c8b9bb117e25a737.pdf