دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 An Analysis of the Challenges of the Existential Sphere of Conscience in the Thought of Allameh Jafari With Emphasis on Moral Conscience واکاوی چالش‌های ساحت وجودی وجدان در اندیشه علامه جعفری با تأکید بر وجدان اخلاقی 207 230 741285 10.22096/ek.2026.2087286.1642 FA مجید ابوالقاسم زاده استادیار گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. 0000-0002-4077-3070 Journal Article 2026 04 21 Many philosophers have discussed conscience—specifically moral conscience—and put forward various perspectives. Among them is Allameh Jafari, who has addressed this issue more extensively than other contemporary thinkers; yet, his works contain a corresponding number of ambiguous and contradictory statements regarding the existential nature of conscience, without offering a resolution to these conflicts. The most significant of these contradictions are that conscience is simultaneously potential and actual; it can weaken without vanishing, yet also cease to exist entirely; it is both singular and manifold; and it possesses an existential mode that is purely cognitive, purely motive, or a combination of both. This article aims to identify, examine, and analyze the aforementioned challenges and contradictions by studying the complete works of Allameh [Jafari] using a descriptive-analytical method. The findings indicate that a superficial comparison of Allameh Jafari’s various statements regarding the existential characteristics of conscience suggests a genuine contradiction in his thought; unless a justification or solution is offered to reconcile these views, his perspective remains ambiguous, contradictory, and incomplete, leaving his final position on the specific existential attributes of conscience unclear. اکثر فیلسوفان درباره وجدان و وجدان اخلاقی سخن گفته و دیدگاه‌های متعددی را مطرح نموده‌اند. یکی از آنها علامه جعفری است که بیشتر از دیگر حکمای معاصر‌ به‌این مسئله پرداخته و‌ به‌همان میزان عبارات مبهم و متعارضی در آثار ایشان درباره ساحت وجودی وجدان یافت می‌شود بدون آنکه‌ به‌راه‌های حل این تعارض‌ها اشاره شده باشد. مهم‌ترین این تعارض‌ها عبارت است از اینکه وجدان هم بالقوه است و هم بالفعل؛ هم ضعیف می‌شود اما از بین نمی‌رود و هم از بین می‌رود و معدوم می‌گردد؛ هم واحد است و هم کثیر و متعدد؛ هم از نحوه وجودی ادراکی تنها برخوردار است و هم از نحوه وجودی تحریکی تنها و هم هر دو نحوه وجودی را با هم دارد. این مقاله با مطالعه همه آثار علامه و با روش توصیفی تحلیلی، استخراج چالش‌ها و تعارضات مذکور و نیز واکاوی و تحلیل آنها را هدف خود قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با در کنار هم قرار دادن عبارات متفاوت علامه جعفری درباره هر یک از ویژگی‌های وجودی وجدان در نگاه نخست، تعارض حقیقی از اندیشه ایشان برداشت می‌شود که اگر در جهت تکمیل دیدگاه ایشان، توجیه و راه‌حلی ارائه نگردد، دیدگاه‌های ایشان مبهم، متعارض و ناقص و نیز نظر نهایی‌شان درباره هر یک از احکام وجودی وجدان، نامعلوم باقی می‌ماند. https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_741285_db89719f74f46b93757204efab9e9e9d.pdf