دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Content of Issue 21, The Semi-Annual Journal of Existence and Knowledge شناسنامه علمی شماره پیاپی 21 737187 FA Journal Article https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_737187_1d17e377e180f6fa98f3c9ffa67ffe11.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Revisiting Aristotle’s Negative Approach in the Formation of First Principles of Knowledge بازخوانی رویکرد سلبی ارسطو در تکوین اصول نخستین شناخت 7 26 735879 10.22096/ek.2026.2087580.1643 FA حجت منگنه چی استادیار، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. 0009-0006-5188-7440 Journal Article 2026 04 27 Within the framework of epistemic foundationalism, Aristotle regards first principles as immediate starting points and as conditions for the possibility of demonstration. Yet the manner in which the mind attains these principles remains a contested issue in interpretations of his epistemology. Focusing on the negative dimension of Aristotle’s theory of knowledge, this paper asks: on what grounds does he reject both innatism and pure empiricism as adequate accounts of the origin of first principles? Through conceptual analysis and logical reconstruction of Aristotle’s arguments, grounded in his primary texts, the study shows that he dismisses the innateness of first principles because it conflicts with our awareness of demonstrative knowledge and generates problematic regressive consequences. Moreover, by distinguishing inductively derived universals from first principles, and by emphasizing that sense perception is essentially directed toward particular, here-and-now objects, Aristotle reveals the inability of sensory experience to secure strict necessity and absolute universality. Accordingly, Aristotle’s negative critiques do not merely refute two rival positions; rather, they establish first principles as conditions for the possibility of scientific knowledge and prepare the theoretical ground for positing a distinct cognitive faculty (nous). The originality of this paper lies in its systematic reconstruction of the negative dimension of Aristotle’s epistemology and in its careful differentiation between empirical universals and the foundational principles of science. ارسطو در چهارچوب مبناگرایی شناختی، اصول نخستین را مبادی بی‌واسطه و شرط امکان هر برهان می‌داند. با این حال، چگونگی دستیابی ذهن به این اصول همچنان مسئله‌ای مناقشه‌برانگیز در تفسیر شناخت‌شناسی اوست. این مقاله با تمرکز بر جنبهٔ سلبی نظریهٔ شناخت ارسطو می‌پرسد: او بر چه مبنایی فطری‌گرایی و تجربه‌گراییِ محض را در تبیین خاستگاه اصول نخستین نامعتبر می‌شمارد؟ پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و بازسازی منطقی استدلال‌ها و با تکیه بر آثار اصلی ارسطو نشان می‌دهد که وی فطری‌بودنِ اصول نخستین را به دلیل ناسازگاری آن با آگاهی ما از دانش برهانی و پیامدهای تسلسلیِ آن رد می‌کند و با تمایز نهادن میان کلیات استقرایی و اصول نخستین و با تأکید بر تعلق ذاتی ادراک حسی به جزئیِ این‌جایی و این‌زمانی، ناتوانی تجربهٔ حسی را در تأمین ضرورت و کلیت مطلق آشکار می‌کند. بدین‌سان، نقدهای سلبی ارسطو نه صرفاً ردّ دو موضع رقیب، بلکه تثبیت جایگاه اصول نخستین به‌مثابهٔ شرط امکان علم‌اند و زمینهٔ نظریِ تبیین قوه‌ای متمایز (نوس) را فراهم می‌آورند. نوآوری مقاله در بازسازی مستقل و نظام‌مند بُعد سلبی نظریهٔ شناخت ارسطو و در تفکیک دقیق ساحت کلیات تجربی از مبادی بنیادین علم است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_735879_52e34b4763d8eece677877c88c00098c.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Athīr al-Dīn al-Abharī on Ecthesis in his First Logical Works برهان افتراض در نخستین آثار منطقی ابهری 27 40 734357 10.22096/ek.2026.2084402.1623 FA اسدالله فلاحی استاد گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران. 0000-0002-1878-8866 Journal Article 2026 02 02 In his Persian Treatise on Logic and the logical section of Zubdat al-Asrār, which are among his earliest philosophical works, Athīr al-Dīn al-Abharī employs a method of ecthesis (burhān al-iftrāḍ) that closely resembles the approach of al-Fārābī and Suhrawardī. In this method, instead of assigning a hypothetical name to the instances of the subject in a particular proposition, one seeks a universal concept that encompasses those instances of the subject which also fall under the predicate. By identifying such a real universal concept, rather than assigning them a hypothetical designation, one arrives at a real universal proposition. For example, the proposition “Some sweet things are white” is transformed not into “Every D is white” (using a hypothetical term), but into “All sugar is white.” This method of ecthesis closely aligns with the approach of contemporary intuitionist logicians, who insist that to prove particular propositions, one must specify at least one concrete instance or a specific subset. However, finding such specific instances or concepts is, in most cases, significantly more difficult than employing the hypothetical designation used by Aristotle and the Peripatetics. اثیرالدین ابهری در رسالۀ فارسی در منطق و بخش منطق کتاب زبدة الاسرار، که جزء نخستین آثار حکمی او است، برهان افتراض را به شیوه‌ای به کار برده است که قرابت بسیاری به شیوۀ فارابی و سهروردی دارد. در این شیوه، به جای اینکه مصادیق موضوع در یک گزارۀ جزئی را به یک نام فرضی نام‌گذاری کنیم، یک مفهوم عام و واقعی را می‌یابیم که شامل مصادیقی از موضوع باشد که تحت عنوان محمول قرار می‌گیرند. با یافتن چنین مفهوم عام واقعی‌ای، به جای نامیدن فرضی آنها به یک نام فرضی، به یک گزارۀ واقعی کلی می‌رسیم. برای نمونه، جملۀ «بعضی شیرین‌ها سفید هستند» به جای تبدیل به «هر د سفید است»، به مثلاً «هر شکر سفید است» تبدیل می‌شود. این شیوه از برهان افتراض به روش شهودگرایان منطقی معاصر بسیار نزدیک است که برای اثبات گزاره‌های جزئی اصرار دارند که باید دست‌کم یک مصداق معیّن یا یک زیرمجموعۀ معیّن را معرفی کنیم، ولی یافتن چنین مصادیق یا مفاهیم معینی در بیشتر موارد بسیار دشوارتر از شیوۀ «نامیدن فرضی» است که ارسطو و مشائیان به کار می‌برده‌اند.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_734357_60b2f14d060ff353530394bee06b187a.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Qutb al-Din al-Razi and a Different Reading of the Flying Man Argument in the Isharat قطب الدین رازی و خوانشی متفاوت از نسخه اشارات استدلال انسان معلق در فضا 41 62 736113 10.22096/ek.2026.2086922.1638 FA امیرحسین زادیوسفی استادیار، گروه فلسفه و حکمت و منطق دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. فاطمه سلطانیه فارغ التحصیل کارشناسی ارشد فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2026 03 15 The Flying Man Argument is one of the arguments formulated by Avicenna within the context of his discussion on the soul (nafs). This argument appears eight times across his various works, with one of its key formulations located at the beginning of the third Namat of his book, Al-Isharat wa al-Tanbihat. Qutb al-Din al-Razi, a prominent commentator on this work, pays particular attention to this specific version of the Flying Man argument in his Al-Muhakamat. The standard reading in both primary and secondary literature regarding the Isharat version considers the first Tanbih of the third Namat to be a complete and independent argument. However, in his commentary, Qutb al-Din al-Razi proposes a novel interpretation. According to this reading, the first chapter of the third Namat serves merely as one of the premises of a more extensive argument; together with the subsequent chapters, it forms the foundational structure of a larger logical proof. In this article, after outlining the standard reading of the Flying Man argument, we present al-Razi’s interpretation and subsequently provide an evaluation of both perspectives. استدلالِ انسان معلق در فضا، یکی از براهینی‌ست که توسط ابن‌سینا ذیل بحث نفس اقامه شده است. این استدلال هشت بار در آثار مختلف وی مطرح شده و یکی از مواضع تقریر آن، در ابتدای نمط سوم کتاب اشارات و تنبیهات است. قطب الدین رازی که یکی از برجسته‌ترین شارحین این کتاب است، در کتاب المحاکمات، توجه ویژه‌ای به این نسخه از استدلال انسان معلق در فضا داشته است. در ادبیات دسته اول و دسته دوم پیرامون نسخه اشارات استدلال انسان معلق در فضا، خوانش مرسومی از تنبیه اول نمط سوم وجود دارد که مطابق با آن، این تنبیه یک استدلال کامل درنظر گرفته می‌شود. اما قطب‌الدین رازی در شرح خود، خوانشی غیرمرسوم و ناآشنا مطرح می‌کند و مطابق با این خوانش، فصل اول نمط سوم، صرفا مقدمه ای از یک استدلال بزرگتر بوده و با فصول پس از خود مقدمات یک استدلال بزرگتر را تشکیل می‌دهند. ما در این مقاله پس از بیان خوانش مرسوم از استدلال انسان معلق در فضا خوانش نامرسوم، یعنی خوانش قطب الدین رازی را بیان کرده و سپس به ارزیابی میان خوانش مرسوم و نامرسوم می‌پردازیم.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_736113_3c1cd4bd3a6fa919712da2c0054f2cae.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Two Interpretations: Reformist and Denying – A Comparative Study of Contemporary Approaches to Mulla Sadra's Theory of Universal Perception دو خوانش اصلاح‌گرا و انکاری: بررسی تطبیقی رویکردهای معاصر به نظریه ادراک کلیات صدرالمتألهین 63 82 735597 10.22096/ek.2026.2079424.1606 FA وحید داوری چهارده دکتری تخصصی فلسفه و کلام، دانشگاه شهید مدنی، تبریز، ایران. منصور ایمانپور استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مدنی، تبریز، ایران. 0000-0001-5424-2038 Journal Article 2025 11 30 The problem of perceiving universals in Mulla Sadra's Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah) is confronted with a novel theory based on the soul's direct, presential intuition (*shuhud huduri*) of the pure intelligible essences (the *Muthul* or Forms). This theory posits that universality arises from the soul's ontological transcendence and its union with these essences. In the contemporary era, this theory has faced two distinct interpretations and critiques. Ayatollah Javadi Amoli, adopting an intra-school, reformist approach, accepts the core of the theory while aiming for its refinement. By precisely differentiating between "presential knowledge" (*'ilm huduri*) and "conceptual knowledge" (*mafhūm hulūli*), and by presenting a model of "abstracting the universal concept from presential intuition," as well as distinguishing between the "ontological aspect (individuation)" and the "relative aspect (universality)" of the *Muthul*, he seeks to enhance the internal consistency and epistemological precision of the theory. In contrast, Ayatollah Mesbah Yazdi, employing an extra-school, denying approach, likens this view to Humean sensationalism, regarding universality merely as a product of the "weakness and ambiguity of perception," and deems Sadra's explanation unfounded and destructive to metaphysical principles. This research, using an analytical-comparative method, demonstrates that these two engagements serve distinct yet complementary functions: Javadi Amoli's intra-school critique symbolizes the repair, deepening, and enhancement of the defensive capability of Transcendent Theosophy, while Mesbah Yazdi's extra-school critique symbolizes a warning, a call for reconsideration, and an obligation to clarify its interpretive boundaries. The outcome of this discourse is the revelation of the inherent capacities, challenges, and self-dynamics of this theory within the arena of contemporary Islamic thought. مسئله ادراک کلیات در حکمت متعالیه ملاصدرا با نظریه‌ای نوین مبتنی بر شهود حضوری نفس از حقایق مجرد عقلی (مُثُل) مواجه است که کلیت را برآمده از تعالی وجودی نفس و اتحاد آن با این حقایق می‌داند. این نظریه در دوران معاصر با دو گونه تفسیر و نقد متمایز روبه‌رو شده است. آیت‌اللّه جوادی آملی با رویکردی درون‌مکتبی و اصلاح‌گرا ضمن پذیرش اصل نظریه درصدد تنقیح آن برآمده است. ایشان با تفکیک دقیق «علم حضوری» از «مفهوم حصولی» و ارائه الگوی «انتزاع مفهوم کلی از شهود حضوری» و نیز با تمایز نهادن میان «حیثیت نفسی (تشخص)» و «حیثیت نسبیِ (کلیت)» مُثُل در پی افزایش انسجام درونی و دقت معرفت‌شناختی این نظریه است. در مقابل، آیت‌اللّه مصباح یزدی با رویکردی برون‌مکتبی و انکاری، دیدگاه ملاصدرا را با اجتماع امر واحد و کلی منتج به اجتماع نقیضین ارزیابی می‌کند. این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی نشان می‌دهد این دو مواجهه، دو کارکرد متمایز، اما مکمل دارند: نقد درون‌مکتبی جوادی آملی نماد ترمیم، تعمیق و افزایش توان دفاعی حکمت متعالیه است و نقد برون‌مکتبی مصباح یزدی نماد هشدار، بازاندیشی و الزام به وضوح‌بخشی در مرزهای تفسیری آن است. حاصل این گفت‌وگو، آشکارسازی ظرفیت‌ها، چالش‌ها و پویایی درون‌ذاتی این نظریه در منظومه فکری حکمت متعالیه است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_735597_7edd5334f4314184b3a97f5158f2101e.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 A study of Mulla Sadra's approach to the issue of the conflict between reason and Sharia based on her perspective on the nature of error بررسی نحوه مواجهه ملاصدرا با مسأله تعارض عقل و شرع بر اساس دیدگاه وی در زمینه‌ی چگونگی وقوع خطا 83 102 734366 10.22096/ek.2026.2075463.1604 FA احمد ابراهیمی دکترای فلسفه، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. عین الله خادمی استاد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید رجایی، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 29 The conflict between reason and Sharia is one of the important philosophical issues that Mulla Sadra specifically addressed. His view on the cognitive error of reason has had a direct impact on resolving the conflict between reason and Sharia. Therefore, the main question in this research is how Mulla Sadra dealt with the problem of the conflict between reason and Sharia based on his view on how error occurs. Mulla Sadra considers reason and Sharia to be immune from error, and considers the error of reason to be due to internal and external factors, and the error in understanding Sharia to be due to defects in the chain of transmission or implication. He believes that there is complete harmony between these two sources of knowledge, and considers a true conflict between reason and Sharia to be impossible. he considers the belief of those who believe in the necessity of rigid adherence to imitation and following appearances to be due to their weakness of intellect and lack of insight, and she also considers the view of those philosophers who have gone too far with intellect and have used it to negate the definitive matters of the Sharia to be due to the corruption of their conscience, and she considers both to be on the path of excess and excess. تعارض عقل و شرع یکی از مباحث مهم فلسفی است که ملاصدرا به طور خاص به آن پرداخته است. دیدگاه وی در مورد خطای شناختاری عقل تاثیر مستقیم در حل تعارض بین عقل و شرع داشته است. لذا سوال اصلی در این پژوهش این است که نحوه مواجهه ملاصدرا با مسألهِ‌ی تعارض عقل و شرع بر اساس دیدگاه وی در زمینه چگونگی وقوع خطا چگونه است؟ ملاصدرا عقل و شرع را مصون از خطا می‌داند و خطای عقل را در اثر عوامل درونی و بیرونی خطا و خطای در برداشت از شریعت را به خاطر اشکال در سند یا دلالت می‌داند. وی معتقد است بین این دو منبع معرفت هماهنگی کامل وجود دارد و تعارض حقیقی بین عقل و شرع را غیرممکن می‌داند. وی اعتقاد کسانی که به وجوب جمود بر تقلید و تبعیت ظواهر گمان دارند را ناشی از ضعف عقل و کم‌بصیرتی ایشان میداند و نیز دیدگاه کسانی از متفلسفه که در مورد عقل زیاده روی نموده و به وسیله‌ی آن به نفی امور قطعی شرع پرداخته‌اند را به خاطر خبث ضمیر ایشان دانسته و هر دو را در طریق افراط و تفریط میداند. ملاصدرا برای تبیین هماهنگی بین عقل و شرع به نظریه روح معنا متمسک می‌شود. او این دیدگاه را دیدگاه راسخان در علم می‌نامد.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_734366_1c799900f8fa048df03c39397d3024e1.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Abd al-ʿAlī Lakhnawī and the Theory of Existence in Yamānī Wisdom: The Inception of Critical Commentaries on al-Ufuq al-Mubīn in the Indian Subcontinent عبدالعلی لکهنوی و نظریّۀ وجود در حکمت یمانی: سرآغاز حاشیه‌نگاریِ انتقادی بر الأفق‌المبین در شبه‌قارّۀ هندوستان 103 128 735072 10.22096/ek.2026.2085781.1634 FA حسین نجفی دانش‌آموخته دکتری فلسفه و حکمت اسلامی، گروه فلسفه و منطق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-1498-6101 داود حسینی استاد، گروه فلسفه و منطق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-0851-1003 Journal Article 2026 02 17 This article offers a critical re-examination of ʿAbd al-ʿAlī Lakhnawī, the earliest Indian annotator of al-Ufuq al-Mubīn, and his engagement with the foundations of the theory of existence in Yamānī Wisdom. It asks on what conceptual pillars Mīr Dāmād constructs his account of the maṭābaq (truth-maker) of the hal basīṭ propositions and of the relation between existence and essence, and on what grounds Lakhnawī rejects them. The study first surveys the development of the problem of existence—from the debate over ʿurūḍ versus iʿtibār to its logical formulation in terms of the maṭābaq of the hal basīṭ. It then explicates Mīr Dāmād’s position in al-Ufuq al-Mubīn, grounded in the semantic simplicity of existence, the analysis of “A is existent” as “A is realized in mind or external reality,” and an intentional distinction between taqarrur (subsistence) and existence. Within this framework, the relation between the simple origination (jaʿl basīṭ) of quiddity and the truth of existential predication is articulated through istitbāʿ (entailment). Finally, the article evaluates Lakhnawī’s criticisms across four axes—predication theory, the simplicity of “existent,” the dual classification of hal basīṭ, and the principle of derivative predication—arguing that some objections reflect fundamental metaphysical divergences, while others stem from misinterpretations and insufficient attention to key technical distinctions. این مقاله به بازخوانیِ انتقادیِ مواجهۀ عبدالعلی لکهنوی، نخستین محشّیِ هندیِ الأفق‌المبین، با مبانیِ نظریّۀ «وجود» در حکمت یمانی اختصاص دارد. مسئلۀ محوری آن است که میرداماد در تبیین مطابَقِ «هل بسیط» و نسبت وجود با ماهیّت، چه ارکانی بنا می‌نهد و لکهنوی این مبانی را به چه دلایلی ناسازگار می‌انگارد. بدین‌منظور، ابتدا سیر تاریخیِ مسئلۀ وجود از نزاع «عروض/اعتبار» تا صورت‌بندیِ منطقیِ «مطابَق هل بسیط» مرور می‌شود و سپس خوانش میرداماد در الأفق‌المبین توضیح داده می‌شود؛ خوانشی که بر بساطت معنویِ وجود، تحلیل «موجود» به «در ذهن/عین» و نیز، تمایزِ دو مرتبۀ «تقرّر» و «موجودیّت» مبتنی است و رابطۀ جعلِ بسیطِ ماهیّت با صدق حملِ موجود را ذیل مفهوم «استتباع» صورت‌بندی می‌کند. در ادامه، نقدهای لکهنوی در چهار محورِ نظریّۀ حمل، بساطت موجود، تثنیۀ اقسام هل بسیط و قاعدۀ فرعیّت گزارش و ارزیابی می‌شود. نتیجه آنکه بخشی از انتقادات لکهنوی در اختلاف مبانیِ وی با میرداماد – به‌ویژه گرایش به وحدت وجود و تلقّیِ خاصّ از عینیّت موجود با ماهیّت – ریشه دارد؛ و بخشی دیگر، از بی‌توجّهی به معانیِ صحیح «استتباع»، «حیثیّت تعلیلی» و «حیثیّت تقییدی» در تفکیکِ تقرّر و موجودیّت ناشی می‌شود.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_735072_48386314a7cb7fefa840f7296d1f2db9.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Transcendental view to the Place of Real Human and Reality of Human in the Hidden and Expose of the Construction of World نگرش متعالی به جایگاه انسان حقیقی و حقیقت انسانی در هندسهٔ نهان و عیان جهان 129 149 735175 10.22096/ek.2026.2084638.1632 FA محمدرضا ارشادی نیا دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. Journal Article 2026 02 05 Giving a complete and oriented image based on the humanity and Islamic references is possible only by considering the demonstrative-mystical in Islamic science and human bieing level. This point of veiw reflects in theory construction and worldview of monotheism researchers. According to this point view, the world is consistence and any high level rather then low level is reality and convesly, low lelvel to high level is tenuity. Accordingly, monotheism view governs on origine and return and unifies the origine of being and the ends and rejects any defects in being. on the basis of this, human is first considered as Mohammadian reality and alternated the multipisity from unity, next, at the end considered as a complete being. By this pont of view the place of human is special. ارائهٔ تصویری جامع و نظام‌مند ناظر به ابعاد انسان و مستند به درون‌مایه‌های منابع غنی اسلام، جز با نگرش میان‌رشته‌ای در علوم اسلامی به پهنه مراتب وجودی انسان، ممکن نیست. این نگرش شایان و منحصربه‌فرد نمایان می‌کند که در مسیر نظریه‌پردازی و جهان‌بینی متعالی، چگونه عارفان محقق و حکیمان مدقق به بینش یکتاگرایانه به هستی و انسان نائل می‌گردند. در این بینش، تمام هستی یکپارچه است و هر رتبهٔ عالی نسبت به رتبهٔ سافل «حقیقت» و برعکس رتبهٔ سافل نسبت به رتبهٔ عالی «رقیقت» به شمار می‌آید. به این ترتیب، نگاه توحیدی نسبت به مبدأ و معاد بر انسان حاکم می‌شود و مبادی وجود و غایات آن از چندقطبی و بیگانگی با هم، دور گشته و رخنه در هستی از نگرش موحدانه، رخت بر می‌بندد. انسان در این پیکره در ابتدا به‌عنوان «حقیقت محمدیه» جامع کل هستی و واسطه صدور کثرت از واحد است؛ در نهایت نیز در وصول به غایت به‌عنوان انسان کامل جامع تمام هستی می‌گردد. با این نگرش، کرامت انسان تصویر و جایگاه ویژه خود را می‌یابد.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_735175_8bedc359c32f98f2c3df431f62f2b091.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Darwinian Evolution and Classical Theism: An Exploration of Cognitive Domains and the Two-Layer Reality Thesis تکامل داروینی و خداباوری کلاسیک: واکاوی قلمروشناختی و تز واقعیت دولایه 151 170 734376 10.22096/ek.2026.2084434.1627 FA میثم توکلی بینا استادیار، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران. 0000-0001-6288-3222 Journal Article 2026 02 03 The apparent conflict between Darwinian evolution and traditional theism is one of the fundamental challenges in the fields of science and religion in the contemporary era. Two common solutions to this conflict are: first, the intelligent design movement, which, by rejecting some evolutionary mechanisms, proves direct divine intervention at the biological level; second, theistic evolution, which, by fully accepting evolutionary mechanisms, modifies classical theology towards process theology. The present article, using a descriptive-analytical-critical method, proposes a third version: the compatibility of evolution and theism without the need to modify classical theology. The main thesis of the article is that the incompatibility of evolution and theism occurs only if the concepts of chance and blindness in the theory of evolution are interpreted as the absolute negation of any factor. But if we limit these concepts to the scientific realm and consider them merely to mean the negation of empirically identifiable factors, complete compatibility with classical theology as the fundamental layer of reality is maintained, and the theory of evolution remains within the realm of empirical knowledge and the apparently observable layer, and does not commit ontological excesses. تعارض ظاهری میان نظریه تکامل داروینی و خداباوری سنتی از چالش‌های اساسی حوزه علم و دین در دوران معاصر است. دو راه حل رایج برای این تعارض عبارت‌اند از: نخست، جنبش طراحی هوشمند که با رد برخی مکانیسم‌های تکاملی، دخالت مستقیم الهی در سطح زیست‌شناسی را اثبات می‌کند؛ دوم، تکامل خداباورانه‌ای که با پذیرش کامل مکانیسم‌های تکاملی، الهیات کلاسیک را به سوی الهیات فرایندی اصلاح می‌کند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی-انتقادی، تقریر سومی را پیشنهاد می‌کند: سازگاری تکامل و خداباوری بدون نیاز به اصلاح الهیات کلاسیک. تز اصلی مقاله این است که ناسازگاری تکامل و خداباوری فقط در صورتی رخ می‌دهد که مفاهیم تصادف و کور بودن در نظریه تکامل به‌مثابه نفی مطلق هر عاملی تفسیر شوند؛ اما اگر این مفاهیم را در قلمرو علمی محدود کنیم و آنها را صرفاً به معنای نفی عوامل قابل شناسایی تجربی بدانیم، سازگاری کامل با الهیات کلاسیک به‌مثابه لایه بنیادین واقعیت حفظ می‌شود و نظریه تکامل نیز در قلمرو دانش تجربی و لایه مشاهده‌پذیر ظاهری می‌ماند و زیاده‌روی هستی‌شناسانه نمی‌کند. برای تقریب این موضع، مقاله با تمایز میان «زیادت تبیینی» و «زیادت هستی‌شناختی» نشان می‌دهد که تبیین علمی تکامل، خدا را نه به‌عنوان علت اصلی تحقق هر نوع واقعیت، بلکه صرفاً در ردهٔ تبیینی در لایه پدیدارهای طبیعی، نادیده می‌انگارد؛ ریشه‌های چنین موضعی در برخی آثار متفکران مسلمان اشاره می‌شود تا روشن شود تز مذکور چندان نو و بدیع نیست و ریشه در تاریخ اندیشه دینی دارد.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_734376_8f0e0ef03f54f7897ead9c76136d14b5.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Heidegger's ethical confrontation with technology مواجهه اخلاقی هایدگر با فناوری 171 192 734374 10.22096/ek.2026.2062377.1594 FA سید محمد مهدی موسوی مهر استادیار، دانشگاه صدا و سیما، تهران، ایران. 0000-0001-5316-4867 Journal Article 2025 06 01 With the growth of technological influence and the emergence of its effects on human life, examining the relationship between technology and ethics has become important. Heidegger has approached this issue with an existential conception of technology and with his own ethical perspective that is different from the common method. This article, using a documentary and analytical-descriptive method, pursues the issue of what existential ethics means in Heidegger's thinking and what components it has. Basically, perhaps the use of the term ethics in Heidegger is not very justified, but in a way it can be said that in his view, ethics was more of a kind of spiritual thinking within the framework of ontological perception and something opposite to calculative thinking. In existential thinking, the components of authenticity, spiritual thinking, releasement, and poetry are present, which invite us to actively deal with technology. Existential ethics allows technology to be present in our lives but does not dominate us, which of course is different from managing the adverse consequences of technology, for example in environmental fields. Although Heidegger's interpretation has been able to clarify the neglect of non-material matters in Western thought, this interpretation does not express the relationship between technology and ethics in a mystical sense from a religious perspective. مواجهه اخلاقی هیدگر با فناوری چکیده با رشد نفوذ فناوری و ظهور تاثیرات آن در زندگی انسان، بررسی نسبت فناوری و اخلاق اهمیت پیدا کرده است. هیدگر با تامل وجودی درباره فناوری و با نگاه اخلاقی خاص خودش متفاوت با شیوه رایج به این امر اقدام کرده است. در این مقاله با روش اسنادی و تحلیلی-توصیفی این مساله دنبال می شود که اخلاق وجودی در تفکر هیدگر به چه معناست و چه مولفه هایی دارد. اساسا شاید بکارگیری اصطلاح اخلاق در مورد هیدگر چندان موجه نباشد اما به طریقی می توان گفت که در نظر وی اخلاق بیشتر نوعی تفکر معنوی و در چهارچوب تلقی وجودشناسانه و چیزی در مقابل تفکر حسابگرانه بوده است. در تفکر وجودی مولفه های اصالت، تفکر معنوی، وارستگی و شاعرانگی حضور دارند که ما را به برخوردی فعالانه با فناوری دعوت می کنند. اخلاق وجودی اجازه می دهد فناوری در زندگی ما حضور یابد اما ما را به سلطه خود در نیاورد که البته این نگاه متفاوت از مدیریت تبعات ناگوار فناوری مثلا در زمینه های زیست محیطی است. اگر چه تفسیر هیدگر توانسته است غفلت اندیشه غربی از امور غیرمادی را روشن سازد اما این تفسیر بیانگر نسبت فناوری و اخلاق به معنای عرفانی در نگاه دینی نیست.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_734374_99ccd213c104101f0d93c1af2d80e3ac.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Sartre from Motahari's Perspective (Part Two) سارتر از نگاه مطهری (بخش دوم) 193 210 734356 10.22096/ek.2026.2084534.1630 FA هدایت علوی تبار دانشیار، گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. Journal Article 2026 02 03 Morteza Motahari was a prominent thinker who, alongside Islamic sciences, researched Western philosophy and by comparing them tried to respond to religious doubts and to fulfill one of his duties which was to rationally defend Islamic doctrines. To this end, he studied and criticized Western philosophical schools as far as they had been translated into Persian. One of these schools was existentialism, whose leading figure before the Islamic Revolution was the famous French philosopher Jean-Paul Sartre. Sartre was an atheist philosopher and founded his philosophy on this basis. As a religious thinker, Motahari has a critical approach to Sartre's philosophy and has rejected his views on numerous occasions. In this article, these views are categorized into eight headings, and under each heading, Sartre's position is first presented, followed by Motahari's criticism, and finally the author's evaluation. In the first part of the article (published in the previous issue of the journal), following the introduction, four headings were examined: ‘The rejection of a fixed human essence’, ‘The precedence of existence over essence in human beings’, ‘Freedom’, and ‘The incompatibility of God and human freedom’. In the second part, four headings will be addressed: ‘Nihilism’, ‘The relativity of morality’, ‘Responsibility’, and ‘Humanitarianism’. Then, under the heading "Conclusion," the root of the disagreement between these two thinkers will be pointed out. مرتضی مطهری، متفکری برجسته بود که کنار علوم اسلامی به پژوهش در زمینهٔ فلسفهٔ غربی نیز پرداخت و کوشید تا با مقایسهٔ آنها شبهات دینی را پاسخ گوید و یکی از وظایف خود را که دفاع عقلانی از آموزه‌های اسلامی بود به انجام برساند. او بدین منظور مکاتب فلسفی مغرب زمین را تا آنجا که به زبان فارسی ترجمه شده بودند مطالعه و نقد کرد. یکی از این مکاتب اگزیستانسیالیسم بود که فرد شاخص آن پیش از انقلاب اسلامی ژان پل سارتر، فیلسوف مشهور فرانسوی، بود. سارتر فیلسوفی ملحد بود و فلسفهٔ خود را بر این مبنا پایه‌گذاری کرده بود. مطهری در جایگاه متفکری متدین، رویکردی انتقادی به فلسفهٔ سارتر دارد و در موارد بسیار آرای او را رد کرده است. در این مقاله این آرا در هشت عنوان دسته‌بندی شده و زیر هر عنوان، ابتدا نظر سارتر سپس نقد مطهری و در پایان، ارزیابی نگارنده آورده شده است. در بخش اول مقاله (که در شمارهٔ پیشین مجله به چاپ رسید) پس از مقدمه، چهار عنوان «رد ماهیت ثابت انسان»، «تقدم وجود بر ماهیت در انسان»، «آزادی» و «ناسازگاری خدا و آزادی انسان» بررسی شد. در بخش دوم به چهار عنوان «پوچ‌انگاری»، «نسبی بودن اخلاق»، «مسئولیت» و «انسان‌دوستی» پرداخته می‌شود و سپس زیر عنوان «نتیجه‌گیری» به ریشهٔ اختلاف نظر میان این دو متفکر، اشاره خواهد شد.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_734356_d46002a18d37b3f7396052f06d65674e.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 Hegel's Influence on Iranian and Western Political Theorists: A Case Study تاثیر هگل بر متفکران سیاسی ایران و غرب : مطالعه موردی 211 227 735071 10.22096/ek.2026.2019696.1538 FA روزبه رنجبر کارشناسی ارشد فلسفه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. جعفر مروارید استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2024 02 15 This article examines Hegel's philosophy, linking its metaphysical and epistemological aspects to socio-political and historical dimensions. Employing dialectical and historical methods, particularly in the Phenomenology of Spirit, Hegel historicized the evolution of consciousness, connecting philosophical concepts to concrete realities. Using a descriptive-analytical and comparative library-based approach, the paper analyzes Hegel's profound influence on three Western post-Hegelian thinkers (Louis Althusser, Theodor Adorno, Henri Lefebvre) and three contemporary Iranian intellectuals (Seyed Javad Tabatabai, Hamid Enayat, Morad Farhadpour). It demonstrates how Althusser critiqued Hegelian readings of Marx by separating science from ideology; Adorno, with "Negative Dialectics," emphasized preserving particularity against Hegelian totality; and Lefebvre critiqued Hegel's system-building while applying dialectics to space and everyday life. In Iran, Tabatabai utilized Hegelian concepts (unity in multiplicity, philosophy of history, religion) to reinterpret "Iranshahri" thought; Enayat employed a historical-dialectical method to examine tradition and modernity; and Farhadpour, influenced by the Frankfurt School, critiqued the totalitarian potential within Hegelian idealism and system-building. The paper concludes that despite significant critiques and the challenges post-Hegelians faced in offering coherent alternatives, Hegel's thought persists as a foundational source of inspiration and critique within Western and contemporary Iranian political and social theory. این مقاله به بررسی فلسفه هگل و پیوند میان مباحث مابعدالطبیعی و معرفت‌شناختی آن با ابعاد اجتماعی، سیاسی و تاریخی می‌پردازد. هگل با به‌کارگیری روش دیالکتیکی و تاریخی‌نگری به‌ویژه در «پدیدارشناسی روح»، تحول آگاهی را در بستر تاریخی تبیین کرد و مفاهیم فلسفی را به مسائل انضمامی پیوند زد. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و تحلیل مقایسه‌ای منابع کتابخانه‌ای، تأثیر عمیق اندیشه هگل بر سه متفکر پساهگلی غربی (لوئی آلتوسر، تئودور آدورنو و هانری لوفور) و سه اندیشمند معاصر ایرانی (سید جواد طباطبایی، حمید عنایت و مراد فرهادپور) را تحلیل می‌کند. نشان داده می‌شود که چگونه آلتوسر با تفکیک علم از ایدئولوژی، خوانش هگلی از مارکس را نقد کرد؛ آدورنو با «دیالکتیک منفی» بر حفظ جزئیت در برابر کلیتِ هگلی تأکید ورزید؛ و لوفور ضمن نقد نظام‌سازی هگل، دیالکتیک را به تحلیل فضا و زندگی روزمره کشاند. در ایران، طباطبایی از مفاهیم هگلی (وحدت در کثرت، فلسفه تاریخ و دین) برای بازخوانی اندیشه ایرانشهری بهره برد؛ عنایت با روشی تاریخی-دیالکتیکی به رابطه سنت و مدرنیته پرداخت و فرهادپور از منظر مکتب فرانکفورت، نقد تمامیت‌خواهیِ مستتر در ایدئالیسم و نظام‌سازی هگلی را پی گرفت. در نهایت، نتیجه‌گیری می‌شود که علیرغم نقدهای جدی و چالش‌های نظری متفکران پساهگلی در ارائه بدیل منسجم، اندیشه هگل، همچنان منبع الهام و نقدی بنیادین در تفکر سیاسی و اجتماعی غرب و ایران معاصر باقی مانده است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_735071_a64853fe548ec0475bccda9f835ae4c8.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 1 2024 05 21 An Explanatory Approach to Studies of "Philosophy of History" from a Cultural Perspective; A Critical Reconstruction رویکرد تبیینی به مطالعات «فلسفۀ تاریخ» از منظر فرهنگی؛ بازسازی انتقادی 229 256 734375 10.22096/ek.2026.2084518.1628 FA سید حسین حسینی دانشیار فلسفه و روش شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. Journal Article 2026 02 03 This article offers a critical reconstruction of the cultural approach in the philosophy of history and argues that, without clear conceptual and methodological distinctions, cultural analyses tend to conflate historical description, sociological explanation, and philosophical reflection. The central claim of the paper is that culture can and should be regarded as a fundamental level of analysis in the philosophy of history, but not as a single explanatory principle or a fixed historical essence. By providing precise definitions of key concepts such as culture, history, meaning, historical explanation, and interpretive horizon, the article traces the historical development of cultural approaches in the philosophy of history and critically examines both cultural essentialism and reductionist anti-cultural perspectives. Drawing on analytic philosophy of history and philosophical hermeneutics, the paper advances an alternative framework that conceives culture as a multilayered interpretive horizon. This framework preserves the possibility of historical critique while avoiding both metaphysical holism and relativistic arbitrariness, and thus offers a philosophically robust account of cultural meaning in history compatible with contemporary humanities scholarship. این مقاله به طرح پرسش‌های «فلسفه تاریخی» از کتاب فلسفه تاریخ، نوشته دکتر کریم مجتهدی می‌پردازد. مطالعات فلسفه تاریخ (م.ف.ت.) جدای از ضرورت اولی و موضوعی خود، نقش بسزایی در مسئله «تحول علوم انسانی» دارد که کمتر به این نسبت‌سنجی توجه شده است و ازاین‌رو، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند چه اینکه پاسخ به پرسش‌های فلسفه تاریخی، نقطه عطف مفهوم‌پردازی در مسیر حل و تحلیل مسئله تحول علوم انسانی خواهد بود؛ پرسش‌هایی مانند اینکه آیا تاریخ دارای روندی محتوم است یا غیرمحتوم، سرنوشت تاریخی بشر در مسیر تعالی و پیشرفت و تکامل است یا تنزل و پسرفت و انحطاط، وضعیت انسان معاصر در روند حرکت تاریخ چگونه بوده و در کجای تاریخ ایستاده است، آیا اراده و علم، دانش و تکنولوژی، فرد و جامعه، علوم طبیعی و علوم انسانی، نقشی در حرکت تاریخ بر عهده دارند، آیا در تاریخ، حقایق کلی واحدی وجود دارد، روند حرکت جوامع، دُوری و تسلسلی یا تکاملی و تدریجی است و اصولاً، «واحد تحلیل مسئله» در «مطالعات فلسفه تاریخ» کدام است؛ فرهنگ، تمدن، یا تاریخ؛ و هرآینه، پرسش‌های بسیار دیگری از این دست وجود دارد که به چشم می‌آیند. در این پژوهش پس از نشان دادن «رویکرد فرهنگی» کتاب دکتر مجتهدی به مطالعات فلسفه تاریخ و اینکه دغدغه نویسنده، نوعی نسبت‌سنجی پاره‌ای از مسائل گسترده مطالعات فلسفه تاریخ با مسئله «فرهنگ» بوده است، تلاش شده است ناظر به مفاد کتاب، پرسش‌های مهم حوزه فلسفه تاریخ، طراحی شوند و سپس به منظور ارائه مدلی برای نظام‌مندکردن آنها پیش رود. طبیعتاً مطالعات فلسفه تاریخی، زیرمجموعه مطالعات فلسفی قرار می‌گیرند و ازاین‌رو، بدون فراهم‌آوری ویژگی‌های خاصِ رویکرد و «متد فلسفی» نمی‌توان ادعای فلسفه‌ورزی کرد؛ همچنان که فقدان نگاه نظام‌مند یا بدون جامعیت و به‌صورت پراکنده به مباحثی در قلمرو فلسفه تاریخ نگریستن، مصداق امر «فلسفیدن» در قلمرو مطالعات فلسفه تاریخی نیز قلمداد نخواهد شد. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که مرزگذاری مفهومی دقیق («تمایز» همراه با «ترابط») بین مؤلفه‌های مفاهیمی مانند «تاریخ»، «فرهنگ» و «تمدن» می‌تواند در ترسیم مدل تحلیل سیستماتیک مسائل مطالعات فلسفه تاریخ، یاری‌کننده باشد.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_734375_4637be9703d51f83664b87d82279aaaf.pdf