دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 Content of Issue 22, The Semi-Annual Journal of Existence and Knowledge شناسنامه علمی شماره پیاپی 22 741685 FA Journal Article https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_741685_0aef996590dcf93502b9611ca5bd52ab.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 Logic of Concept and the Divisions of Propositions in Zubdat al-Asrār by Athīr al-Dīn al-Abharī منطق تصور و اقسام قضایا در زبدة الاسرار نوشتۀ اثیر الدین ابهری 7 32 736964 10.22096/ek.2026.2084391.1622 FA اسدالله فلاحی استاد گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران 0000-0002-1878-8866 Journal Article 2026 02 02 Based on available evidence, the medium-length book Zubdat al-Asrār by Athīr al-Dīn al-Abharī, encompassing logic, natural philosophy, and metaphysics, represents his first philosophical compendium. References made by Abharī in his shorter treatise, Hidāyat al-Ḥikmah, directing the reader to Zubdat al-Asrār for further elaboration, clearly indicate that this book was composed even prior to that treatise. In this article, by examining the initial sections of the logic in Zubdat al-Asrār, I highlight some of the notable points and innovations of this work. Abharī, in these sections, defines the “restrictive compound” in contrast to the “declarative compound” for the first time in the history of logic in the Islamic world, and through the repeated application of these two concepts in his later works, he solidifies their place in Islamic logic and philosophy. In this book, he emphasizes the “mental proposition”, yet in his subsequent works, he sometimes places the “genuine proposition” and at other times the “external proposition” in a superior position. Regarding modal propositions, he introduces the “intermediate absolute” and the “intermediate possible” for the first time in the history of logic. He demonstrates that the simple conversion of necessary and permanent propositions equals the intermediate absolute, not the general absolute or the general possible as predecessors like Ibn Sīnā and Fakhr al-Dīn al-Rāzī had supposed. کتاب زبدة الاسرار نوشتۀ اثیرالدین ابهری شامل منطق، طبیعیات و الهیات، و بنا به شواهد موجود، نخستین کتاب حکمی او و دارای حجم متوسط است. بنا به ارجاعاتی که ابهری در رسالۀ مختصر خود، هدایة الحکمة، برای تفصیل بیشتر به زبدة الاسرار می‌دهد، آشکار می‌شود که این کتاب حتی پیش از آن رساله نوشته شده است. در این مقاله، با بررسی بخش‌های نخستین منطق زبدة الاسرار برخی از نکات برجسته و نوآوری‌های این کتاب را نشان می‌دهم. ابهری در این بخش «مرکب تقییدی» در برابر «مرکب خبری» را برای نخستین بار در تاریخ منطق در جهان اسلام تعریف و در آثار بعدی خود با کاربرد مکرر این دو مفهوم آن را در منطق و فلسفۀ اسلامی تثبیت می‌کند. او در این کتاب بر قضیۀ ذهنیه تأکید می‌کند، ولی در آثار بعدی خود گاه قضیۀ حقیقیه و گاه قضیۀ خارجیه را در جایگاه برتر می‌نشاند. در موجهات، او مطلقۀ متوسطه و ممکنۀ متوسطه را برای نخستین بار در تاریخ منطق طرح می‌کند و برخلاف پیشینیان، نشان می‌دهد که عکس مستوی قضایای ضروریه و دائمه برابر است با «مطلقۀ متوسطه»، نه چنانکه ابن‌سینا گمان می‌کرد «مطلقۀ عامه»، یا چنانکه فخر رازی می‌پنداشت «ممکنۀ عامه».

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_736964_c8adeca1bf1ce13857f98e6aa7a10300.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 The Position of the Final Cause in Human Voluntary Actions from the Perspective of Islamic Philosophy جایگاه علت غایی در افعال اختیاری انسان از منظر فلسفه اسلامی 33 52 736827 10.22096/ek.2026.2086926.1639 FA پژمان شهیدی دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0009-0009-7908-1184 وحید خادم زاده استادیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. Journal Article 2026 03 16 The final cause is a fundamental pillar of causality in Islamic philosophy, crucial for explaining human voluntary actions. Despite agreement on purposiveness, the nature and place of the final cause remain disputed. Using an analytical approach within Islamic philosophy and distinguishing cognitive from appetitive principles, this paper evaluates competing views. The findings indicate that the final cause in voluntary actions is neither the external existence of the end, nor mere psychic longing, nor simply the conception of the end. Rather, it is the "agent’s cognitive package": a composite of the conception of the action and end, the assent to the action’s being a means to the end, and the assent to its desirability. This cognitive package actualizes agency, engendering longing, will, and the issuance of action. A key implication is that the purposiveness of voluntary actions extends beyond conscious rational ends; even habitual actions or those based on an error in discerning the good involve a kind of indistinct knowledge and thus possess a final cause. علت غایی یکی از ارکان اساسی علیت در فلسفه اسلامی است و نقشی تعیین‌کننده در تبیین افعال اختیاری انسان دارد. با وجود پذیرش غایت‌مندی افعال، چیستی علت غایی و جایگاه آن در فرآیند صدور فعل همچنان محل اختلاف است. این مقاله با رویکردی تحلیلی در چهارچوب فلسفه اسلامی و با تفکیک مبادی ادراکی و تحریکی فعل، دیدگاه‌های مختلف را ارزیابی و جایگاه علت غایی را تبیین می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت غایی در افعال اختیاری انسان نه به وجود خارجی غایت بازمی‌گردد، نه صرف شوق نفسانی است و نه تقلیل آن به تصور غایت کافی است؛ بلکه علت غایی «بسته علمی فاعل» است؛ مجموعه‌ای مرکب از تصور فعل و غایت، تصدیق به مقدمیت فعل برای وصول به غایت و تصدیق به مطلوبیت آن. این بسته علمی، فاعلیت فاعل را فعلیت می‌بخشد و زمینه‌ساز شوق، اراده و صدور فعل اختیاری می‌شود. مهم‌ترین پیامد این تحلیل آن است که غایت‌مندی افعال اختیاری انسان اعم از اغراض عقلی آگاهانه است؛ حتی افعال مبتنی بر عادت یا خطا در تشخیص خیر نیز از نوعی علم اجمالی برخوردارند و از این حیث دارای علت غایی هستند.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_736827_695b3069e537d1722dcf33f26478d0a3.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 The Epistemological Position and Function of Intuition in Relation to Argument and the Quran in Transcendent theosophy جایگاه و کارکرد معرفتی شهود در نسبت با برهان و قرآن در حکمت متعالیه 53 76 737216 10.22096/ek.2026.2086920.1637 FA مصطفی زارعی دانشجوی دکتری فلسفه، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. Journal Article 2026 03 13 Transcendent theosophy, through a fundamental transformation in epistemological foundations, fosters a constructive synergy among the sources of knowledge: demonstration, intuition, and the Quran. This research analyzes the epistemic function of intuition in interaction with philosophical demonstration and the Holy Quran. The central question is: What role does intuition play in forming, directing, and ontologically validating rational proofs (the transition from ‘ilm al-yaqin to ‘ayn al-yaqin), as well as in interpreting and allegorically exeging Quranic verses? Relying on Mulla Sadra’s works, this study elucidates the hypothesis that in Transcendent Theosophy, intuition is not opposed to demonstration but serves as an efficient tool for correcting presuppositions, discovering the mean, establishing demonstration’s foundations, and revealing its objective results. In Quranic studies, intuition plays an indispensable role in overcoming apparent contradictions, understanding semantic subtleties, and interpreting ambiguous verses beyond the surface level of words. Findings indicate that without intuition, Quranic understanding remains confined to literal meanings and rational proofs. Access to the ontological truth and inner essence of the verses becomes unattainable, an outcome incompatible with the eternal and luminous nature of this epistemic source. حکمت متعالیه با تحوّل بنیادین در مبانی معرفت‌شناختی، هم‌افزاییِ سازنده‌ای میان منابع معرفت (برهان، شهود و قرآن) پدید آورده است. مسئله‌ی محوری این پژوهش، واکاوی کارکرد معرفتی شهود در تعامل با دو منبع مهم شناخت، یعنی برهان فلسفی و قرآن کریم است. پرسش اصلی آن است که شهود چه نقشی در شکل‌گیری، جهت‌دهی و تأیید وجودیِ صدق براهین عقلی (گذار از علم‌الیقین به عین‌الیقین) و همچنین در تفسیر و تأویل آیات قرآن دارد؟ این پژوهش با تکیه بر آثار صدرالمتألهین به دنبال تبیین این فرضیه است که شهود در حکمت متعالیه نه تنها در تقابل با برهان نیست، بلکه به عنوان ابزاری کارآمد در اصلاح پیش‌فرض‌ها، کشف حد وسط، تأسیس مبانی برهان و انکشاف عینی نتایج آن عمل می‌کند. در حوزه قرآن پژوهی نیز، شهود با گذار از سطح ظاهر الفاظ، در دفع تعارضات ظاهری، فهم عمیق لطایف و تأویل متشابهات نقشی انکارناپذیر ایفا می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بدون بهره‌گیری از شهود، فهم قرآن در سطح ظواهر لغوی و براهین عقلی باقی می‌ماند و دسترسی به حقیقت وجودی و بطن آیات میسر نخواهد گشت؛ امری که با ساحت جاودانه و نوری این منبع معرفت سازگار نیست.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_737216_8eb5c5979aa3d6d3c22722dfb6b6bcbc.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 An Analysis of Mulla Sadra's Philosophical Reading of the Verses of Return واکاوی خوانش فلسفی صدرالمتألهین از آیات عودت 77 94 738123 10.22096/ek.2026.2084624.1631 FA نرجس بهاءالدینی دانشجوی دکتری فلسفه، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. Journal Article 2026 02 05 This study examines Mulla Sadra’s reading of the so-called “Verses of Return” in the Quran, focusing on the verses “As He originated you, so you will return” (7:29) and “As We began the first creation, We will restore it” (21:104). The analysis demonstrates that Mulla Sadra interprets these verses, by relying on their linguistic and semantic components, as evidence for the theory of “Substantial Motion.” This philosophical reading is defensible within the coherent framework of his “Transcendent Theosophy,” yet it faces significant challenges, such as distancing from the apparent meaning and conventional context of the verses. The present article explains these critiques and provides cogent responses. A comparative review of Mulla Sadra’s works reveals that he does not offer a one-dimensional or exclusive interpretation; rather, his belief in “the esoteric depths of the Quran” leads him to assign diverse, multi-layered semantic functions to these verses. This reflects his simultaneous attention to both the apparent context and the profound interpretive dimensions of the Quran. Consequently, although exclusively limiting these verses to the theory of Substantial Motion—without adherence to the principles of Transcendent Theosophy—poses interpretative difficulties, this reading holds a distinct position within Mulla Sadra’s philosophical system as one of its profound, school-specific interpretations, highlighting the significant capacity of religious texts to engage with philosophy. این پژوهش به واکاوی خوانش صدرالمتألهین از آیات موسوم به «آیات عودت» در قرآن کریم، با تمرکز بر دو آیه «کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» (اعراف: ۲۹) و «کَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ» (انبیاء: ۱۰۴) می‌پردازد. تحلیل بیانات صدرالمتألهین نشان می‌دهد که وی این آیات را با استناد به مؤلفه‌های زبانی و معنایی آنها، به مثابه گواهی بر نظریه «حدوث جسمانی نفس» تفسیر می‌کند. این قرائت فلسفی، در چارچوب درونی و منسجم نظام «حکمت متعالیه» او قابل دفاع است، اما با چالش‌های جدی‌ای، همچون فاصله‌گیری از ظاهر و سیاق رایج آیات مواجه است. مقاله حاضر، این نقدها را تبیین کرده و پاسخ‌های درخوری ارائه می‌دهد. بررسی تطبیقی در آثار صدرالمتألهین، آشکار می‌سازد که وی برداشتی تک‌بعدی و انحصاری از آیات ارائه نداده، بلکه باور به «بطون قرآن» موجب گردیده برای این آیات کارکردهای معنایی متنوع و چندلایه‌ای قائل شود؛ امری که توجه همزمان وی به سیاق و ظاهر، و نیز عمق تأویلی قرآن را نشان می‌دهد. در نتیجه می‌توان گفت هرچند حمل مطلق و انحصاری آیات یادشده بر نظریه حدوث جسمانی نفس، بدون التزام به مبانی حکمت متعالیه، با دشواری‌های تفسیری همراه است، اما این خوانش به‌عنوان یکی از تأویل‌های ژرف و درون‌مکتبی، در دستگاه فلسفی ملاصدرا از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و گواهی بر ظرفیت بالای متون دینی در گفت‌وگو با فلسفه است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_738123_e5493ab1b8f5cc77aa31b94ff2a7a430.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 A Comparative-Ontological Analysis of the Observer’s Role in Quantum Theory and Ṣadrāean Philosophy تحلیلی تطبیقی-هستی‌شناختی از نقش ناظر در نظریه کوانتوم و حکمت صدرایی 95 120 740989 10.22096/ek.2026.2089864.1652 FA محمد باقر درخشان‌پور دانش‌آموخته دکتری فلسفه فیزیک، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. 0009-0009-0804-9742 مسعود عبدالله‌زاده ارپناهی دانشیار، مرکز فلسفه علم و فن‌آوری، دانشگاه جامع امام حسین(علیه‌السلام)، تهران، ایران. 0009-0004-8258-0551 یارعلی کرد فیروزجایی استاد، گروه فلسفه مضاف، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام)، قم، ایران. 0000-0001-8453-383X میرسعید موسوی کریمی استاد، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. 0000-0001-7842-8427 Journal Article 2026 05 28 With the advent of quantum theory, the subject-object duality entered the heart of exact sciences, challenging classical realism. Using comparative-conceptual analysis, this research examines the principle of the “indivisible unity of phenomenon and measuring device” in the Copenhagen Interpretation and the “union of the knower and the known” in Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah). Both views reject an absolute separation between observer and system, arriving at a foundational ontological conclusion. However, their unities differ: Copenhagen’s is physical, context-dependent, and based on inherent indeterminacy; while Ṣadrā’s is metaphysical, universal, and grounded in a graded system of existence. Consequently, the observer’s role diverges: in Copenhagen, the observer “determines the conditions for the phenomenon’s actualization”; in Ṣadrāean philosophy, the observer acts as “discloser and existential actualizer.” The paper concludes that the Ṣadrāean ontological framework not only provides a more robust metaphysical foundation for Bohr’s holism but also, by challenging the presupposition of “separability” in classical realism, offers a fundamental response to Einstein’s criticism of the theory’s “incompleteness.” معضل دوگانگی سوژه-ابژه در معرفت‌شناسی مدرن، با ظهور نظریه کوانتوم به قلب علوم دقیقه راه یافت و چالشی بنیادین برای بنیان‌های رئالیسم کلاسیک ایجاد کرد. این پژوهش با هدف ارائه چشم‌اندازی نوین به این مسئله، از روش تحلیل تطبیقی-مفهومی برای بررسی ساختار اصل «وحدت تجزیه‌ناپذیر پدیده و دستگاه اندازه‌گیری» در تفسیر کپنهاگی و اصل «اتحاد عالم و معلوم» در حکمت متعالیه بهره می‌برد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه به یک نتیجه هستی‌شناختی بنیادین در به چالش کشیدن انفصال مطلق میان ناظر و نظام می‌رسند. با این حال، این دو وحدت تفاوت‌هایی بنیادین دارند: وحدت در تفسیر کپنهاگی، خصلتی فیزیکی و وابسته به زمینه اندازه‌گیری دارد که بر پیش‌فرض عدم قطعیت ذاتی استوار است؛ در حالی که اتحاد در حکمت متعالیه، یک اصل متافیزیکی، جهان‌شمول و مبتنی بر نظام وجودی مشکک است. این تمایز به دو نقش متمایزبرای ناظر می‌انجامد: در تفسیر کپنهاگی، ناظر نقش «تعیین‌کننده شرایط تحقق پدیده» را ایفا می‌کند، در حالی که در حکمت صدرایی، ناظر در جایگاه «کاشف و محقق‌کننده وجودی» قرار می‌گیرد. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که چارچوب هستی‌شناختی صدرایی نه تنها مبنای متافیزیکی مستحکم‌تری برای کل‌نگری بور فراهم می‌کند، بلکه با به چالش کشیدن پیش‌فرض «جدایی‌پذیری» در رئالیسم کلاسیک، پاسخی بنیادین به نقد «ناقص بودن» نظریه از سوی اینشتین ارائه می‌دهد.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_740989_cd564ce1fa55a2f4c8b9bb117e25a737.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 Emotional Self-Awareness and Self-Knowledge: A Comparative Study of the Views of Goleman and Mulla Sadra خودآگاهی هیجانی و معرفت نفس: بررسی تطبیقی دیدگاه‌های گلمن و ملاصدرا 121 142 737624 10.22096/ek.2026.2083397.1613 FA فائزه حقی دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان ، تبریز، ایران. منصور ایمانپور استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0000-0001-5424-2038 وحید داوری چهارده دکتری تخصصی فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. Journal Article 2026 01 07 This research conducts a comparative analysis of the concept of emotional self-awareness in Daniel Goleman's theory and self-knowledge (ma'rifat al-nafs) in Mulla Sadra's Transcendent Philosophy. The findings indicate that while both perspectives emphasize the importance of self-knowledge, they differ fundamentally in depth, scope, foundations, and ultimate ends. Emotional self-awareness is defined as a psychological skill focusing on recognizing and managing emotions to improve individual and social functioning. In contrast, self-knowledge in Mulla Sadra's view is an existential journey and a dynamic process achieved through presential knowledge of one's essence, guiding the soul along substantial motion towards true perfection and immateriality. This study demonstrates that Goleman's emotional self-awareness can be considered a preliminary step and a part of the lower levels of self-knowledge within Sadra's intellectual framework. Thus, while Goleman emphasizes the practical management of emotions and worldly adaptation, Sadra interprets self-knowledge within a metaphysical framework aimed at divine proximity. A conscious integration of these two perspectives can enrich the path of self-knowledge in both psychological and spiritual dimensions. This study employs an analytical-comparative method, relying on library sources. پژوهش حاضر به تحلیل تطبیقی مفهوم خودآگاهی هیجانی در نظریه دانیل گلمن و معرفت نفس در حکمت متعالیه ملاصدرا می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه بر اهمیت شناخت خود تأکید دارند، اما در عمق، گستره، مبانی و غایت تفاوت‌های بنیادینی دارند. خودآگاهی هیجانی به عنوان مهارتی روان‌شناختی، بر شناخت و مدیریت هیجانات برای بهبود عملکرد فردی و اجتماعی تمرکز دارد. در مقابل، معرفت نفس نزد ملاصدرا سفر وجودی و فرآیندی پویا از طریق علم حضوری به ذات خویش است که نفس را در مسیر حرکت جوهری به سوی کمال حقیقی و تجرّد هدایت می‌کند. این تحقیق نشان می‌دهد که خودآگاهی هیجانی گلمن را می‌توان گام مقدماتی و بخشی از مراتب پایین‌تر معرفت نفس در منظومه فکری ملاصدرا تلقی نمود. بنابراین، در حالی که گلمن با نگاهی کاربردی بر مدیریت هیجانات و سازگاری دنیوی تأکید دارد، ملاصدرا شناخت خود را در چارچوبی متافیزیکی و با غایت قرب الهی تفسیر می‌کند. تلفیق آگاهانه این دو دیدگاه می‌تواند مسیر شناخت خویشتن را هم در بعد روان‌شناختی و هم در بعد معنوی، غنی‌تر سازد. این مطالعه با روش تحلیلی-تطبیقی و با اتکا به منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_737624_c2c4003a1c2562ce50b0f79f5045c0f2.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 Evolution of Wilhelm Dilthey's hermeneutic theory ارزیابی نظریه‌ی هرمنوتیکی ویلهلم دیلتای 143 162 738181 10.22096/ek.2026.2087034.1640 FA علی نیازی دانشجوی ارشد فلسفه دین، دانشکده الاهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0008-6578-5650 محمد رضا بیات دانشیار فلسفه دین، دانشکده الاهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-6873-4078 Journal Article 2026 04 04 Drawing on the works of Wilhelm Dilthey, the interpretations of Rudolf A. Makkreel, Herbert Arthur Hodges, and Theodore Plantinga, as well as Gadamer’s philosophical hermeneutics, this article examines the development of Dilthey’s hermeneutical theory from its early to later phase. Initially, Dilthey sought to establish the methodological autonomy of the human sciences by grounding them in descriptive psychology and treating lived experience (Erlebnis) as an immediate basis of understanding. Accordingly, understanding relied on introspection, imagination, and re-experiencing (Nacherleben). However, the limitations of introspection, its incompatibility with the dynamic nature of life, and criticisms from psychologists and Neo-Kantians led him to revise this position, resulting in a decisive turn from psychology to hermeneutics. In his later philosophy, hermeneutics expanded beyond textual interpretation to encompass all objective expressions of human life. Understanding thus became the reconstruction of the author’s inner life and lived experience rather than the recovery of intention alone. Dilthey further sought to secure the objectivity of the human sciences through the hermeneutic circle and the dialectical relation between part and whole. Nevertheless, his theory has been criticized for internal inconsistencies, the limited applicability of the hermeneutic circle, and its inability to fully resolve relativism, ultimately defending only a form of intersubjective objectivity. این مقاله با تکیه بر آثار دیلتای و دیلتای شناسانی مانند رودلف آدام مکریل،، هربرت آرتور هاجز و تئودور پلنتینگا و هرمنوتیک فلسفی گادامر به توضیح و بررسی نظریه هرمنوتیکی ویلهلم دیلتای در دو دوره متقدم و متأخر وی می‌پردازد. دیلتای در دوره نخست، با هدف تثبیت استقلال علوم انسانی از علوم طبیعی، «روان‌شناسی توصیفی» را بنیان روش‌شناختی علوم انسانی دانست و «تجربه زیسته» را داده‌ای بی‌واسطه و یقینی شمرد. لذا در دیلتای متقدم، فهم بر درون‌نگری، تخیل و باززیستی استوار بود. اما، مشکلات روش درون‌نگری،ناسازگاری آن با سیالیت زندگی و انتقادات روان‌شناسان و نوکانتی‌ها دیلتای را به بازنگری در دیدگاه خود سوق داد و موجب شکل‌گیری دوره متأخر او و «چرخش هرمنوتیکی» وی از روان‌شناسی به هرمنوتیک شد. در دیلتای متاخر، قلمرو هرمنوتیک از متون فراتر رفت و همه نمودهای عینی زندگی انسانی را دربر گرفت. لذا وی فهم را صرفاً کشف نیت مؤلف ندانست بلکه درگرو بازسازی کلیت زندگی درونی و تجربه زیسته مولف شمرد و عینیت علوم انسانی و تاریخی را به مدد «چرخه هرمنوتیکی» و حرکت دیالکتیکی میان جزء و کل حل کرد. اگرچه، وی کوشش کرد تا از استقلال علوم انسانی و عینیت علوم انسانی دفاع کند ولی نظریه هرمنوتیکی وی با انتقاداتی مانند ناسازگاری درونی و عدم شمول دور هرمنوتیکی مواجه است. لذا با پذیرش تاریخمندی فهم، نتوانسته است نسبی‌گرایی را کاملا حل کند و تنها از عینیت بین‌الاذهانی دفاع کرده است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_738181_c1927c23b3774f7d7299e1d17999c192.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 Scrutability of Theoretical Identifications احرازپذیری اینهمانی‌های نظری 163 184 740730 10.22096/ek.2026.2095998.1666 FA محمد مهدی گیوه چی دانشجوی دکتری فلسفه، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، پژوهشکده فلسفه تحلیلی، تهران، ایران. Journal Article 2026 07 28 This paper examines and critiques David Chalmers's thesis of "a priori scrutability" and its role in explicating the epistemic and ontological gap between mind and body. Chalmers argues that, unlike theoretical identities (such as the identity of water and H2O) which can be conclusively and a priori deduced from a complete physical description base (PQTI), the purported identity between phenomenal and brain states lacks this property. Responding to critics like Block and Stalnaker, who maintain that this explanatory gap is ubiquitous and not exclusive to the mental domain, Chalmers employs concepts such as "application conditionals" and the condition of "conclusiveness" to preserve the asymmetry between these two forms of identity. Through a rigorous analysis of application conditionals, this research argues that while such conditionals for macroscopic concepts (e.g., water) might be a priori, they are neither conclusive nor indefeasible. Instead, they remain inherently sensitive to a posteriori information and the actualised state of the world. Consequently, the scrutability of physical theoretical identities is also necessarily inconclusive. این مقاله به بررسی و نقد تز «احرازپذیری پیشینی» دیوید چالمرز و نقش آن در تبیین شکاف معرفت‌شناسانه و هستی‌شناسانه میان ذهن و بدن می‌پردازد. چالمرز با طرح این تز استدلال می‌کند که بر خلاف اینهمانی‌های نظری (مانند اینهمانی آب و H2O) که به نحو پیشینی و قطعی از یک پایه با توصیفات فیزیکی کامل (PQTI) قابل استنتاج هستند، اینهمانی میان حالات پدیداری و مغزی فاقد چنین ویژگی‌ای است. در برابر انتقادات فیلسوفانی چون بلاک و استالناکر که این شکاف تبیینی را عام و غیرمختص به مسئله ذهن می‌دانند، چالمرز از مفاهیمی چون «شرطی‌های کاربست» و قید «قطعیت» بهره می‌گیرد تا تمایز میان این دو نوع اینهمانی را حفظ کند. در این پژوهش با تحلیل شرطی‌های کاربست استدلال می‌کند که این شرطی‌ها در خصوص مفاهیم ماکروسکوپیک (مانند آب)، اگرچه ممکن است پیشینی باشند، اما قطعی و نقض‌ناپذیر نیستند و همواره نسبت به اطلاعات پسینی و مکشوف شدن وضعیت بالفعل جهان حساسیت دارند. در نتیجه، در اینهمانی‌های نظری احرازپذیری قطعی نیست و بنابراین چالمرز موفق به تمایزگذاری میان اینهمانی‌های نظری و این‌همانی میان حالات پدیداری و مغزی نشده است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_740730_bad1850c009f02059d64ccf342cc03ee.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 The Argument from Progress for Moral Realism استدلال پیشرفت بر واقع‌گرایی اخلاقی 185 206 740727 10.22096/ek.2026.2093253.1661 FA سید محسن اسلامی استادیار، گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2026 07 02 Abstract Moral progress is one of the concepts and phenomena that is increasingly being discussed. Apart from the independent significance of progress, it also plays a role in arguments in moral philosophy. Specifically, a textbook argument against relativism is that it renders moral progress meaningless. Here, I discuss another argument that has received less attention: the argument from progress for moral realism. The realization of progress is a reason for a minimal form of moral realism. We can compare this argument with two other arguments. One is the argument against realism based on disagreement. The argument from progress is another aspect of the same argument, although with better support. The other is the argument for scientific realism, which the argument from progress follows in a similar pattern. Keywords: Moral realism; Moral progress; Normativity; Relativism; Disagreement. Keywords: Moral realism; Moral progress; Normativity; Relativism; Disagreement. Keywords: Moral realism; Moral progress; Normativity; Relativism; Disagreement. پیشرفت اخلاقی از مفاهیم و پدیده‌هایی است که بیش از پیش به آن پرداخته می‌شود. پیشرفت، ضمن اهمیت مستقل، در استدلال‌هایی در فلسفه اخلاق نیز نقش ایفا می‌کند. به طور مشخص، یک استدلال درس‌نامه‌ای علیه نسبی‌گرایی این است که پیشرفت اخلاقی را مهمل می‌کند. در اینجا به استدلالی دیگر می‌پردازم که کم‌تر به آن توجه شده است: استدلال پیشرفت بر واقع‌گرایی اخلاقی. تحقق پیشرفت دلیلی بر نوعی واقع‌گرایی اخلاقی است. این استدلال را از جمله می‌توانیم با دو استدلال دیگر مقایسه کنیم. یکی استدلال علیه واقع‌گرایی با تکیه بر اختلاف نظر است. استدلال پیشرفت وجه دیگر همان استدلال است، با این تفاوت که نسبت به استدلال اختلاف نظر مزیت‌هایی دارد. دیگری استدلال بر واقع‌گرایی علمی است که، خواه ناخواه، استدلال پیشرفت به نحوی همان الگو را دنبال می‌کند. کلیدواژه: واقع‌گرایی اخلاقی؛ پیشرفت اخلاقی؛ هنجاریت؛ نسبی‌گرایی؛ اختلاف نظر. کلیدواژه: واقع‌گرایی اخلاقی؛ پیشرفت اخلاقی؛ هنجاریت؛ نسبی‌گرایی؛ اختلاف نظر. کلیدواژه: واقع‌گرایی اخلاقی؛ پیشرفت اخلاقی؛ هنجاریت؛ نسبی‌گرایی؛ اختلاف نظر.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_740727_9ab0bc50ce704f5dc7177b61c0603753.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 An Analysis of the Challenges of the Existential Sphere of Conscience in the Thought of Allameh Jafari With Emphasis on Moral Conscience واکاوی چالش‌های ساحت وجودی وجدان در اندیشه علامه جعفری با تأکید بر وجدان اخلاقی 207 230 741285 10.22096/ek.2026.2087286.1642 FA مجید ابوالقاسم زاده استادیار گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران. 0000-0002-4077-3070 Journal Article 2026 04 21 Many philosophers have discussed conscience—specifically moral conscience—and put forward various perspectives. Among them is Allameh Jafari, who has addressed this issue more extensively than other contemporary thinkers; yet, his works contain a corresponding number of ambiguous and contradictory statements regarding the existential nature of conscience, without offering a resolution to these conflicts. The most significant of these contradictions are that conscience is simultaneously potential and actual; it can weaken without vanishing, yet also cease to exist entirely; it is both singular and manifold; and it possesses an existential mode that is purely cognitive, purely motive, or a combination of both. This article aims to identify, examine, and analyze the aforementioned challenges and contradictions by studying the complete works of Allameh [Jafari] using a descriptive-analytical method. The findings indicate that a superficial comparison of Allameh Jafari’s various statements regarding the existential characteristics of conscience suggests a genuine contradiction in his thought; unless a justification or solution is offered to reconcile these views, his perspective remains ambiguous, contradictory, and incomplete, leaving his final position on the specific existential attributes of conscience unclear. اکثر فیلسوفان درباره وجدان و وجدان اخلاقی سخن گفته و دیدگاه‌های متعددی را مطرح نموده‌اند. یکی از آنها علامه جعفری است که بیشتر از دیگر حکمای معاصر‌ به‌این مسئله پرداخته و‌ به‌همان میزان عبارات مبهم و متعارضی در آثار ایشان درباره ساحت وجودی وجدان یافت می‌شود بدون آنکه‌ به‌راه‌های حل این تعارض‌ها اشاره شده باشد. مهم‌ترین این تعارض‌ها عبارت است از اینکه وجدان هم بالقوه است و هم بالفعل؛ هم ضعیف می‌شود اما از بین نمی‌رود و هم از بین می‌رود و معدوم می‌گردد؛ هم واحد است و هم کثیر و متعدد؛ هم از نحوه وجودی ادراکی تنها برخوردار است و هم از نحوه وجودی تحریکی تنها و هم هر دو نحوه وجودی را با هم دارد. این مقاله با مطالعه همه آثار علامه و با روش توصیفی تحلیلی، استخراج چالش‌ها و تعارضات مذکور و نیز واکاوی و تحلیل آنها را هدف خود قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با در کنار هم قرار دادن عبارات متفاوت علامه جعفری درباره هر یک از ویژگی‌های وجودی وجدان در نگاه نخست، تعارض حقیقی از اندیشه ایشان برداشت می‌شود که اگر در جهت تکمیل دیدگاه ایشان، توجیه و راه‌حلی ارائه نگردد، دیدگاه‌های ایشان مبهم، متعارض و ناقص و نیز نظر نهایی‌شان درباره هر یک از احکام وجودی وجدان، نامعلوم باقی می‌ماند.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_741285_db89719f74f46b93757204efab9e9e9d.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 Criticism of the Place of Direct Reference Theory in Agent-based and Exemplarist Virtue Ethics نقد تئوری ارجاع مستقیم در اخلاق فضیلت مبتنی بر عامل و نمونه 231 252 737466 10.22096/ek.2026.2045219.1579 FA ثارالله جعفریان دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. 0009-0008-3646-5447 Journal Article 2024 12 04 This article critically assesses Linda Zagzebski’s use of direct reference theory within her agent‑based and exemplarist virtue ethics and argues that importing this semantic framework from the philosophy of language into moral philosophy generates significant theoretical and practical difficulties. It is shown that, in Zagzebski’s system, direct reference does not play a foundational or constitutive role in explaining the nature of virtue; rather, it serves primarily an educational and heuristic function in transmitting moral concepts to a general audience, since she ultimately refers the precise understanding of those concepts to experts. Moreover, the theory faces a paradox in the identification of moral exemplars: while virtue originates from the internal motivations of the moral agent, its recognition and fixation are entrusted either to common moral opinion or to specialists who are not necessarily virtuous themselves. Furthermore, grounding moral knowledge in particular individuals situated in specific spatiotemporal contexts risks fostering moral authoritarianism and reducing universal virtue to limited instances. The article concludes that applying direct reference undermines, rather than strengthens, the conceptual coherence of exemplarism, though its true value may lie in its educational, formative, and cultural capacity. Finally, a revisionary proposal based on a graded (tashkīkī) interpretation of virtue and exemplars is suggested. پژوهش حاضر به ارزیابی کاربرد نظریه ارجاع مستقیم در چارچوب اخلاق فضیلت مبتنی بر عامل و نمونه در اندیشه لیندا زگزبسکی می‌پردازد و نشان می‌دهد که انتقال این الگوی معناشناختی از فلسفه زبان به فلسفه اخلاق با پیامدهای نظری و عملی مهمی همراه است. استدلال می‌شود که ارجاع مستقیم در نظام زگزبسکی نقش بنیادین و تأسیسی در تبیین ماهیت فضیلت ندارد، بلکه بیشتر کارکردی آموزشی و تسهیل‌گر در انتقال مفاهیم اخلاقی به مخاطبان عام دارد؛ چرا که خود او فهم نهایی مفاهیم را به متخصصان واگذار می‌کند. همچنین، نظریه با پارادوکسی در تعیین نمونه‌های اخلاقی مواجه است: از یک سو فضیلت از انگیزه عامل اخلاقی سرچشمه می‌گیرد، اما تشخیص و تثبیت آن به عرف یا متخصصان سپرده شده است که لزوماً خود فاضل نیستند. افزون بر این، تمرکز بر اشخاص جزئی در بستر زمان و مکان، خطر اقتدارگرایی اخلاقی و فروکاستن امر کلی فضیلت به مصادیق محدود را در پی دارد. نتیجه مقاله آن است که کاربست ارجاع مستقیم، به‌جای تقویت انسجام مفهومی الگوگرایی، دشواری‌های معرفتی و اخلاقی ایجاد می‌کند. با این حال، ارزش نظریه را باید بیشتر در ظرفیت تربیتی، الگوسازی و فرهنگ‌سازی آن جست‌وجو کرد. در پایان، پیشنهاد بازنگری از طریق تفسیر تشکیکی از فضیلت و نمونه‌ها مطرح شده است.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_737466_789e790b176888c609f0d8ac4db9996a.pdf

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت 2423-4664 11 2 2024 11 21 An argument against epistemic supererogation استدلالی ضد فراوظیفه معرفتی 253 272 740728 10.22096/ek.2026.2096189.1668 FA محمد رضا حاجی قاسمی دانشجوی دکتری فلسفه، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجه، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0009-0007-0349-6661 Journal Article 2026 08 01 Epistemic supererogation is a novel concept in epistemology. The supererogation was first introduced in ethics. Subsequently, extensive debates arose concerning the possibility of providing a coherent account of it within normative ethics. In recent decades, this debate has also entered the field of epistemology. Some scholars have argued for the existence of epistemic supererogation. This paper presents an argument against supererogation in the epistemic domain. The argument is based on a distinction between perfect and imperfect epistemic duties. In moral philosophy, and consequently in epistemology, duties have been divided into two categories: perfect and imperfect duties. A perfect duty is a type of duty that requires the performance of a specific and determinate action, whereas an imperfect duty does not require any particular action. Such a duty can never be fulfilled. By appealing to the demandingness problem, one can call into question the existence of perfect epistemic duties in the epistemic domain and conclude that the only type of duty in the epistemic domain is an imperfect duty. On this basis, this paper introduces an argument called the “The Infinity Argument” against epistemic supererogation. The roots of this argument can be traced to Susan Hale’s opposition to supererogation in ethics. Furthermore, the paper uses the infinity argument to critically examine three approaches that defend the existence of epistemic supererogation فراوظیفه معرفتی، مفهومی جدید در معرفت‌شناسی است. نخستین‌بار، مفهوم فراوظیفه در فلسفه اخلاق مطرح شد. پس از آن، مناقشات وسیعی در باب ارائه فهمی سازگار از آن در ساحت اخلاق هنجاری مطرح گردید. در چند دهه گذشته، این بحث به معرفت‌شناسی نیز وارد شده است. عده‌ای بر وجود فراوظیفه معرفتی تأکید کرده‌اند. در این مقاله، استدلالی در رد فراوظیفه در حوزه معرفت‌شناسی ارائه می‌شود. این استدلال بر پایه تقسیم وظایف معرفتی به دو دسته کامل و ناقص طرح می‌گردد. در فلسفه اخلاق و به‌تبع آن در معرفت‌شناسی، وظیفه را به دو دسته کامل و ناقص تقسیم کرده‌اند. وظیفه کامل، نوعی از وظیفه است که ناظر به انجام دادن عملی مشخص و معین است، در حالی که وظیفه ناقص ناظر به انجام دادن کنش معینی نیست. چنین وظیفه‌ای هیچ‌گاه پایان نمی‌پذیرد و تکمیل نمی‌شود. با تکیه بر مشکل پرمطالبگی، می‌توان وجود وظیفه معرفتی کامل در ساحت معرفت را زیر سؤال برد و نتیجه گرفت که فقط نوع وظیفه در حوزه معرفتی، وظیفه ناقص است. بر این اساس در این پژوهش، استدلالی با نام «عدم تناهی» در رد فراوظیفه معرفتی معرفی شده است. ریشه این استدلال را می‌توان در مخالفت سوزان هِیل با فراوظیفه در اخلاق یافت؛ همچنین در ادامه بر پایه استدلال عدم تناهی، سه رویکرد موافق با وجود فراوظیفه معرفتی نقد شده‌اند.

https://philosophy.mofidu.ac.ir/article_740728_8991e28d754e54ed3a7d11bf9e374c6b.pdf