دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

خدا همچون کنشگری اخلاقی (2)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ابوالقاسم فنائی
استادیار، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/ek.2024.2032840.1556
چکیده
این مقاله بخش دوم از پژوهشی مفصل درباره سرشت کنش‌گری خداوند را گزارش می‌کند. دو پرسش‌ اصلی این پژوهش اینهاست:

«آیا خدا کنش‌گری اخلاقی است؟»؛ بدین معنا که «آیا خدا سرشتی اخلاقی دارد؟»؛ و «ذات، صفات، میل، اراده و افعال خدا نیز همچون ذات، صفات، میل، اراده و افعال انسان‌ها، در معرض ارزیابی و ارزش‌داوری اخلاقی قرار دارد؟».
اگر آری، «آیا اخلاق الاهی همان اخلاق انسانی است یا اخلاق الاهی کلاً یا بعضاً با اخلاق انسانی تفاوت دارد؟».

نویسنده سه نظریه رقیب درباره سرشت کنش‌گری خداوند را با یکدیگر مقایسه می‌کند و پیامدهای نظری و عملی پذیرش هر یک از این سه نظریه را می‌کاود و شرح می‌دهد. این سه نظریه عبارتند از: «خدا همچون کنش‌گری خودکامه»، «خدا همچون کنش‌گری مصلحت‌اندیش» و «خدا همچون کنش‌گری اخلاقی». در بخش نخست این پژوهش پس از طرح کلیات و مباحث مقدماتی، به نظریه «خدا همچون کنش‌گری خودکامه» پرداختیم و این تلقی از سرشت خداوند را بررسی و نقد کردیم. بخش دوم این پژوهش که در قالب مقاله‌ حاضر ارائه می‌شود به دو تلقی دیگر از سرشت خداوند می‌پردازد. در بخش سوم که در قالب مقاله‌ای دیگر ارائه خواهد شد، به نقش خدا در الاهیات عملی خواهیم پرداخت و پیامدهای منطقی این سه تلقی از خدا در الاهیات عملی را شرح و بسط خواهیم داد.
کلیدواژه‌ها
خدای کنش‌گر
خدای مصلحت‌اندیش
خدای اخلاقی
خدا و اخلاق
دین و اخلاق
اخلاق الاهی
اخلاق انسانی

موضوعات

عنوان مقاله English

God as a Moral Agent (2)

نویسنده English

Abolghasem Fanaei
Assistant Professor, Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

This article delves into the second part of a comprehensive inquiry into the nature of divine ‎agency. The central questions guiding this research are:‎
‎(1) “Is God a moral agent?” This probes whether God possesses a moral nature and if His ‎essence, attributes, desires, will, and actions are subject to moral evaluation, akin to human ‎beings.‎
‎(2) If God is a moral agent, “Is divine morality identical to human morality, or does it diverge ‎entirely or partially?”‎
This article compares and critically examines the theoretical and practical implications of three ‎competing theories of divine agency: “God as an autocratic agent,” “God as a pragmatic agent,” ‎and “God as a moral agent.” The first part of this research, focusing on the conception of God ‎as an autocratic agent, was previously presented. This second part explores the remaining two ‎conceptions. A third article will elaborate on the consequences of each conception for ‎practical theology.‎

کلیدواژه‌ها English

Divine Agency
God and Morality
Religion and Morality
Divine ‎Nature
Autocratic God
Virtuous God
Pragmatic God

سیاهه منابع

الف- منابع فارسی:
 
بهروزی، سجاد، و ابوالقاسم فنائی. دین و اخلاق محیط زیست. قم: انتشارات دانشگاه مفید، ‏1400.
حافظ، شمس الدین محمد. حافظ به سعی سایه. تهران: نشر کارنامه، 1376.
جلالی، مهدی. و آجیلیان، محمد مهدی. «بررسی سندی و متنی حدیث ابغض الحلال الی الله الطلاق»، آموزه های حدیثی 1، (1396): 98-75.
فنائی، ابوالقاسم. ‏«خدا همچون کنش‌گری اخلاقی (1)‏»، هستی و شناخت ‏9 (1)، (1401): 70-41.
فنائی، ابوالقاسم. اخلاق دین‌شناسی: پژوهشی در باب مبانی اخلاقی و معرفت‌شناسانۀ فقه. تهران: انتشارات نگاه معاصر، چاپ نخست: 1389. 1399. ‏
فنائی، ابوالقاسم. دین در ترازوی اخلاق: پژوهشی در باب نسبت اخلاق دینی و اخلاق سکولار. تهران: انتشارات صراط، چاپ نخست: 1384. ‏1395. ‏
مولوی، جلال الدین محمد. غزلیات شمس تبریز. مقدمه، گزینش و تفسیر محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: انتشارات سخن، ‏1388.
مولوی، جلال الدین محمد. مثنوی معنوی. تصحیح محمدعلی موحد. تهران: انتشارات هرمس، ‏1402.
 
ب- منابع عربی:
ابن سینا، حسین بن عبدالله. الاشارات و التنبیهات. جلد 3. تهران: مطبعة الحیدری، ‏1379.‏
حُبّ اللّه، حیدر. الاجتهاد المقاصدی و المناطی: المسارات، و الأصول، و العوائق، و التأثیرات (اجتهاد المعنى فی أصول الفقه الإسلامی). بیروت: دار الروافد، 2020.
مجلسی، محمد باقر. بحار الانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء، ‏1403ق.
هندی، علاء‌الدین المتقی بن حسام‌الدین. کنز العمّال فی سنن الاقوال و الافعال. جلد 16. بیروت: مؤسسة الرسالة، ‏1989. ‏
 
ج- منابع لاتین:
 
Abraham, William James. Divine Agency and Divine Action. United Kingdom: Oxford University Press, 2017.
Annas, Julia. “Virtue as a Skill.” International journal of philosophical studies 3, no. 2 (1995): 227-243.
Auda, Jasser. Maqāṣid al-Sharīʿa: A Beginner’s Guide. ‎London: International Institute of ‎Islamic Thought, 2008.‎ ‎
Auda, Jasser. Maqāṣid al-Sharīʿa as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach. ‎London: International Institute of ‎Islamic Thought, 2007.‎
Cullity, Garrett, and Berys Gaut. eds. Ethics and Practical Reason. Oxford: Clarendon Press, 1997.
Duderija, Adis. ed. Maqāṣid al-Sharīʿa and Contemporary Reformist Muslim Thought: An Examination. New York: Palgrave Macmillan, 2014.
Ibn Ashur, Muhammad al-Tahir. Ibn Ashūr: Risālah fī Maqāṣid al-Sharīʿa. London: ‎International Institute of ‎Islamic Thought, 2006.‎
Kant, Immanuel. Critique of Practical Reason. Hackett Publishing. Translated and Edited by Mary Gregor. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
Kant, Immanuel. Practical Philosophy, trans. Mary Gregor. Cambridge: ‎Cambridge University Press, 1999.
Mele, Alfred R., and Piers Rawling. eds. The Oxford Handbook of Rationality. Oxford: Oxford University Press, 2004.
Ross, William David. The Right and the Good. Oxford: Oxford University Press, 2002.
Ross, William David. Foundations of Ethics. Oxford: Clarendon Press, 1939.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.