دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

اثیر الدین ابهری: نخستین چهار اثر منطقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.
چکیده
اثیرالدین ابهری نوشته‌های منطقی بسیاری را در قالب رساله و کتاب و گاه در قالب بخشی از کتاب نگاشته است که برخی تصحیح و منتشر شده‌اند و برخی همچنان در انتظار تصحیح و انتشارند. تاکنون تحلیل جامعی از آثار منطقی ابهری به عنوان یک کل صورت نگرفته و نوشته زیر گامی نخستین در این زمینه است و در آن به تحلیل و بررسی چهار اثر منطقی ابهری می‌پردازم که شواهدی وجود دارد بر اینکه آنها نخستین رساله‌های منطقی او هستند. در این مقاله، به کمک شواهدی متنی، ترتیب نگارش این چهار اثر منطقی ابهری را با احتمال بالا تعیین می‌کنم و نشان می‌دهم که در این رساله، ابهری تحت تأثیر عمر بن سهلان ساوی، فخرالدین رازی و شاگردش زین‌الدین کشی است. نوآوری‌های منطقی ابهری در این چهار اثر بسیار اندک است و در مقایسه با آثار بعدی او که بالغ بر بیش از 12 رساله و کتاب است چندان به چشم نمی‌آید و همین مسئله خود دلیلی بر تقدم این چهار اثر بر همه آن 12 اثر می‌تواند باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Athīr al-Dīn al-Abharī: The First Four Logical Works

نویسنده English

ََAsadollah Fallahi
Professor of Department of Logic, Iranian Research Institute of Wisdom and Philosophy, Tehran, Iran.
چکیده English

Athīr al-Dīn al-Abharī authored numerous logical treatises in the form of independent treatises (risālah), books, or as parts of larger compendia. While some of these works have been edited and published, many still await critical edition. To date, a comprehensive analysis of Abharī's logical corpus as a unified whole has been lacking. This article constitutes a preliminary step in this direction, offering an analysis and examination of four of Abharī's logical works, for which there is evidence suggesting they represent his earliest logical writings. By employing textual evidence, I establish with a high degree of probability the chronological sequence of these four works. I further demonstrate that within these treatises, Abharī was influenced by ʿUmar ibn Sahlān al-Sāwī, Fakhr al-Dīn al-Rāzī, and Rāzī's student, Zayn al-Dīn al-Kashshī. The logical innovations found in these four works are minimal and appear negligible when compared to his later corpus, which comprises over twelve treatises and books. This very fact can serve as evidence for the precedence of these four works over the entirety of that later body of writings.

کلیدواژه‌ها English

Isagoge
Persian Treatise on Logic
Zubdat al-Asrār
Hidāyat al-Ḥikmah

سیاهه منابع

ابهری، اثیرالدین. «تنزیل الأفکار فی تعدیل الأسرار». در: منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق و توشی‌هیکو ایزوتسو، ۱۳۷-۲۴۸. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۳.
ابهری، اثیرالدین. «رساله فارسی». تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۱۷، شمارۀ ۳ و ۴ (۱۳۴۹): ۴۸۴-۴۹۴.
ابهری، اثیرالدین. «منطق هدایة الحکمه». تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۱۷، شماره ۳ و ۴ (۱۳۴۹): ۴۵۸-۴۸۳.
ابهری، اثیرالدین. المطالع. نسخۀ خطی، کتابخانۀ کوپریلی، استانبول، مجموعۀ فاضل احمد پاشا، شمارۀ ۱۶۱۸/۳، برگ‌های ۷۷-۹۰، بی‌تا.
ابهری، اثیرالدین. ایساغوجی. تصحیح الأشیری. بی‌جا: بی‌نا، ۱۴۳۹ق.
ابهری، اثیرالدین. ایساغوجی. نسخۀ خطی، کتابخانۀ مراد ملا، استانبول، شمارۀ ۱۴۸۵، بی‌تا.
ابهری، اثیرالدین. بیان الاسرار. نسخۀ خطی، کتابخانۀ کوپریلی، استانبول، مجموعۀ فاضل احمد پاشا، شمارۀ ۱۶۱۸/۱، برگ‌های ۴۴-۵۹، بی‌تا.
ابهری، اثیرالدین. تلخیص الحقائق. نسخۀ خطی، کتابخانۀ کوپریلی، استانبول، مجموعۀ فاضل احمد پاشا، شمارۀ ۱۶۱۸/۲، برگ‌های ۴۴-۵۹، بی‌تا.
ابهری، اثیرالدین. تنزیل الأفکار فی تعدیل الأسرار. تحقیق و تصحیح محمود أیّ و مصطفی بورص بوغا. استانبول: نشر دانشگاه ابن‌خلدون، ۲۰۲۵م.
ابهری، اثیرالدین. خلاصة الأفکار و نقاوة الأسرار. تصحیح مهدی عظیمی و هاشم قربانی. مقدمه: مهدی عظیمی. تهران: انتشارات مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۳۹۶.
ابهری، اثیرالدین. دقائق الافکار. تحقیق و تصحیح محمود محمدجعفر جامه‌بزرگی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۸.
ابهری، اثیرالدین. زبدة الأسرار. تحقیق و تصحیح مهدی حسنی‌زاده. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴.
ابهری، اثیرالدین. زبدة الحقائق. نسخۀ خطی، کتابخانۀ کوپریلی، استانبول، مجموعۀ فاضل احمد پاشا، شمارۀ ۱۶۱۸/۴، برگ‌های ۱۰۷-۱۱۹، بی‌تا.
ابهری، اثیرالدین. عنوان الحق و برهان الصدق. تحقیق و تصحیح زین‌العابدین حسین. استانبول: نشر دانشگاه ابن‌خلدون، ۲۰۲۵م.
ابهری، اثیرالدین. کشف الحقائق فی تحریر الدقائق. تصحیح حسین صاری‌اوغلو. استانبول: چانتای کتاب‌اوی، ۱۹۹۸م.
ابهری، اثیرالدین. کشف الدقائق فی علم الحقائق. نسخۀ خطی، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، شمارۀ ۱۴۸۲، بی‌تا.
ابهری، اثیرالدین. مراصد المقاصد. تحقیق راجح مصطفی مصطفی هلال. مقدمه: عبدالله محمد اسماعیل. قاهره: دار نور الیقین للطباعة والنشر والتوزیع، ۲۰۲۴م.
ابهری، اثیرالدین. مراصد المقاصد. تصحیح مصطفی بورص بوغا و سمیه شهیده جان. استانبول: نشر دانشگاه ابن‌خلدون، ۲۰۲۵م.
ابهری، اثیرالدین. منتهی الأفکار فی إبانه الأسرار (منطق تحریرهای یکم و دوم). تصحیح مهدی عظیمی و هاشم قربانی. مقدمه: مهدی عظیمی. تهران: انتشارات حکمت، ۱۳۹۵.
ابهری، اثیرالدین. هدایة الحکمه. تصحیح عبدالرحمن ترکمانی. بیروت: دار الریاحین، ۱۳۹۸.
ابهری، اثیرالدین، «هدایة الحکمه»، تصحیح نجفقلی حبیبی، در: خرد و خردورزی: ارج‌نامة دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، به‌کوشش علی اوجبی. تهران: خانه کتاب، ۱۳۸۷.
ارموی، سراج‌الدین. «مطالع الأنوار»، در: لوامع الأسرار فی شرح مطالع الأنوار، تصحیح و مقدمه علی‌اصغر جعفری ولنی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۳.
انواری، سعید، و روح‌الله عالمی. «تعریف عکس مستوی از دیدگاه ابن‌سینا». حکمت سینوی ۱۲، شمارۀ ۴۰ (پاییز ۱۳۸۷): ۱۰۲-۱۲۴.
ثبوت، اکبر. «هدایة الحکمة و شروح آن». در خرد جاویدان: جشن‌نامه سیدجلال‌الدین آشتیانی، به‌کوشش علی‌اصغر محمدخانی و حسن سیدعرب، تهران: فروزان روز، ۱۳۷۷.
جوانمردی ادیب، علیرضا. تصحیح و مقدمۀ شرح هدایة الحکمۀ میبدی. رسالۀ دکتری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۷.
خونَجی، افضل‌الدین. «الجمل فی المنطق». در: ابن‌واصل، ابوعبدالله محمد بن سالم الحموی، شرح الجمل، تصحیح خالد الرویهب. لیدن/بوستون: بریل، ۲۰۲۲م.
خونَجی، افضل‌الدین. «الموجز فی المنطق». در: شرح الموجز للخونجی فی المنطق، خَدَمَهُ ماهر محمّد عدنان عثمان و اسماعیل بن احمد شرّاد. الکویت: دار الضیاء، ۲۰۲۴م.
خونَجی، افضل‌الدین. الموجز فی المنطق. مقدمه و تحقیق عبدالواحد جهدانی و جمال موحیب. الکویت: دار ابن‌حزم، ۲۰۲۲م.
خونَجی، افضل‌الدین. کشف الاسرار عن غوامض الافکار. مقدمه و تحقیق خالد الرویهب. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران؛ مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین، ۲۰۱۰م. = ۱۳۸۹ش.
سمرقندی، شمس‌الدین. قسطاس الافکار. تحقیق و تصحیح اسدالله فلاحی. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۳۹۹.
سهروردی، شهاب‌الدین. «حکمة الإشراق». در الحکمة الإشراقیة (مجموعة مصنفات شهاب‌الدین یحیی السهروردی)، المجلّد الأوّل: کتاب حکمة الإشراق، القسم الأوّل: فی ضوابط الفکر (المنطق)، تقدیم، تحقیق و تصحیح محمد ملکی (جلال‌الدین)، تصدیر سید حسین نصر، مع التعلیقات و الایضاحات لصدر‌الدین الشیرازی و جماعة من حکماء المشاء و الإشراق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۱.
سهروردی، شهاب‌الدین. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. جلد ۱. تصحیح و مقدمه هانری کربن، سید حسین نصر و نجفقلی حبیبی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵.
طوسی، نصیرالدین. «تعدیل المعیار فی شرح تنزیل الافکار». در: منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق، ۱۳۷-۲۴۸. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۳.
عظیمی، مهدی. «دشواره تعریف جنس و نوع اضافی و دیگر مفاهیم متضایف: ارسطو، فرفوریوس، فارابی، ابن‌سینا». جاویدان خرد، شماره ۲۰ (پاییز و زمستان ۱۳۹۰): ۱۲۳-۱۴۸.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در المطالع». فلسفه و کلام اسلامی ۵۳، شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۹): ۱۶۳-۲۰۰.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در بیان‌الاسرار». فلسفه و کلام اسلامی ۵۰، شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۶): ۲۶۹-۲۹۹.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در تلخیص الحقائق». جاویدان خرد، شماره ۳۰ (پاییز و زمستان ۱۳۹۵): ۱۰۱-۱۳۲.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در زبدة الحقائق»، فلسفه و کلام اسلامی ۵۲، شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۸): ۹۱-۱۲۰.
عظیمی، مهدی. «میراث اثیری و کارنامۀ اثیرالدین ابهری». تاریخ فلسفه ۴، شمارۀ ۳ (پیاپی ۱۵) (زمستان ۱۳۹۲): ۱۵۱-۱۸۰.
عظیمی، مهدی. ماهیت منطق و ماهیت منطق: شرح منطق اشارات (نهج اول و دوم). قم: مجمع عالی حکمت، ۱۳۹۳.
فخر رازی، محمد بن عمر. منطق الملخّص. تصحیح احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۸۱.
فلاحی، اسدالله. منطق سمرقندی. تهران: انتشارات مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۴۰۴.
فیاض انوش، ابوالحسن. «میرحسین میبدی (مقتول ۹۱۱ هـ.ق)، یک بازشناسی تاریخی». پژوهش‌های تاریخی (دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان)، سال ۲، شمارۀ ۳ (پیاپی ۷) (پاییز ۱۳۸۹): ۹۳-۱۱۶.
کشّی، زین‌الدین عبدالرحمن. حدائق الحقائق فی علم المنطق و الطبیعی و الإلهی. تصحیح علی‌اصغر جعفری ولنی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۴۰۴.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم بن یحیی قوامی شیرازی (صدرالدین محمد شیرازی). شرح الهدایة الاثیریه فی الالهیات. تصحیح، تحقیق و مقدمه مقصود محمدی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۹۳.
میبدی، قاضی کمال‌الدین. شرح هدایة الحکمه. تصحیح، تحقیق و مقدّمه علیرضا جوانمردی ادیب. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۹.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.