دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

جایگاه علت غایی در افعال اختیاری انسان از منظر فلسفه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استادیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
علت غایی یکی از ارکان اساسی علیت در فلسفه اسلامی است و نقشی تعیین‌کننده در تبیین افعال اختیاری انسان دارد. با وجود پذیرش غایت‌مندی افعال، چیستی علت غایی و جایگاه آن در فرآیند صدور فعل همچنان محل اختلاف است. این مقاله با رویکردی تحلیلی در چهارچوب فلسفه اسلامی و با تفکیک مبادی ادراکی و تحریکی فعل، دیدگاه‌های مختلف را ارزیابی و جایگاه علت غایی را تبیین می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که علت غایی در افعال اختیاری انسان نه به وجود خارجی غایت بازمی‌گردد، نه صرف شوق نفسانی است و نه تقلیل آن به تصور غایت کافی است؛ بلکه علت غایی «بسته علمی فاعل» است؛ مجموعه‌ای مرکب از تصور فعل و غایت، تصدیق به مقدمیت فعل برای وصول به غایت و تصدیق به مطلوبیت آن. این بسته علمی، فاعلیت فاعل را فعلیت می‌بخشد و زمینه‌ساز شوق، اراده و صدور فعل اختیاری می‌شود. مهم‌ترین پیامد این تحلیل آن است که غایت‌مندی افعال اختیاری انسان اعم از اغراض عقلی آگاهانه است؛ حتی افعال مبتنی بر عادت یا خطا در تشخیص خیر نیز از نوعی علم اجمالی برخوردارند و از این حیث دارای علت غایی هستند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Position of the Final Cause in Human Voluntary Actions from the Perspective of Islamic Philosophy

نویسندگان English

Pezhman Shahidi 1
Vahid Khademzadeh 2
1 M.A. Graduate in Islamic Philosophy and Theology, Department of Philosophy and Islamic Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

The final cause is a fundamental pillar of causality in Islamic philosophy, crucial for explaining human voluntary actions. Despite agreement on purposiveness, the nature and place of the final cause remain disputed. Using an analytical approach within Islamic philosophy and distinguishing cognitive from appetitive principles, this paper evaluates competing views. The findings indicate that the final cause in voluntary actions is neither the external existence of the end, nor mere psychic longing, nor simply the conception of the end. Rather, it is the "agent’s cognitive package": a composite of the conception of the action and end, the assent to the action’s being a means to the end, and the assent to its desirability. This cognitive package actualizes agency, engendering longing, will, and the issuance of action. A key implication is that the purposiveness of voluntary actions extends beyond conscious rational ends; even habitual actions or those based on an error in discerning the good involve a kind of indistinct knowledge and thus possess a final cause.

کلیدواژه‌ها English

final cause, voluntary action, will, free will, agent'
s knowledge, cognitive package
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
اسماعیلی، محمدعلی. «بازخوانی حقیقت اراده انسان در اندیشه متکلمان و فلاسفه»، کلام اسلامی 100 (1395): 75-91.
حبیبی تبار، حسین، و منیژه عاملی. «جایگاه علت غایی در فلسفه اسلامی»، پژوهش‌های اعتقادی کلامی 7 (1391): 73-96.
دهباشی، مهدی، و زهرا ذوفقاری. «مقایسه دیدگاه ابن‌سینا و لایب نیتس پیرامون علت غایی»، پژوهش‌های علوم انسانی نقش جهان 2 (1395): 81-92.
ذاکری، مهدی. «نظریه عمل ابن‌سینا»، نقد و نظر 16، شماره 64 (1390): 27-44.
زارع، روزبه، و سید حسن حسینی سروری. «رابطه موجبیت و مسئولیت اخلاقی در نظریه کنش سینوی»، پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز 16، شماره 38 (1401): 287-314.
سبزواری، ملاهادی. شرح منظومه حکمت. تهران: دانشگاه تهران، 1369.
شیرازی، رضی. درس‌های شرح منظومه حکیم سبزواری. جلد 1. تهران: انتشارات حکمت، 1383.
طاهر رحیمی، یاسر. «خاستگاه اختلافات مبنایی درباره علت غایی»، خردنامه صدرا 95 (1398): 91-104.
طباطبایی، سید محمدحسین. اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: مرکز بررسی‌های اسلامی، 1375.
کرد فیروزجایی، یار علی. حکمت مشاء. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی، 1393.
لنگهاوزن، محمد. حکمت عملی شیخ الرئیس (فلسفه عملی ابن‌سینا). همدان: بنیاد علمی و فرهنگی ابن‌سینا، 1391.
مصباح یزدی، محمدتقی. آموزش فلسفه. جلد 2. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1365.
مصباح یزدی، محمدتقی. آموزش فلسفه. جلد 2. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1382.
مطهری، مرتضی. مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا، 1380.
ملک شاهی، حسن. ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات ابن‌سینا. جلد 1. تهران: انتشارات سروش، 1392.
معصوم، حسین. «نگاهی به مفهوم علت غایی از منظر بوعلی و ملاصدرا با توجه به افعال اختیاری»، فلسفه دین 6، شماره 3 (1388): 135-147.
معلمی، حسن. «تأملی در تبیین علت غایی و اتحاد آن با غایت»، معرفت فلسفی 19، شماره 74 (1400): 117-129.
یثربی، یحیی. ترجمه و شرح الهیات نجات. قم: بوستان کتاب، 1385.
ب- منابع عربی:
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الاشارات و التنبیهات مع شرح المحقق الطوسی و العلامه قطب‌الدین. قم: نشرالبلاغه، 1375.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الإلهیات من کتاب الشفاء. تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی. قم: بوستان کتاب، 1376.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. النجاة. تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران، 1379.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الإشارات و التنبیهات. تحقیق: مجتبی زارعی. قم: بوستان کتاب، 1381.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. التعلیقات. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1391.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الطبیعیات من کتاب الشفاء (السماع الطبیعی). قم: منشورات مکتبه آیت‌اللّه العظمی المرعشی نجفی، 1405.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الالهیات من کتاب الشفاء. تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی. قم: بوستان کتاب، 1429.
 اعسم، عبدالامیر. المصطلح الفلسفی عند العرب (الحدود). مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1989.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الحکمه المتعالیه فی اسفار الاربعه. جلد 2 و 3. تصحیح، تحقیق و مقدمه: مقصود محمدی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1383.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم. الحکمه المتعالیه فی اسفار الاربعه. قم: مکتبه المصطفوی، 1387.
فارابی، محمد. فصوص الحکم. تحقیق: محمدحسن آل یاسین. قم: بیدار، 1405.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 30 خرداد 1405