دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

منطق تصور و اقسام قضایا در زبدة الاسرار نوشتة اثیر الدین ابهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران
10.22096/ek.2026.2084391.1622
چکیده
کتاب زبدة الاسرار نوشتۀ اثیرالدین ابهری شامل منطق، طبیعیات و الهیات، و بنا به شواهد موجود، نخستین کتاب حکمی او و دارای حجم متوسط است. بنا به ارجاعاتی که ابهری در رسالۀ مختصر خود، هدایة الحکمة، برای تفصیل بیشتر به زبدة الاسرار می‌دهد، آشکار می‌شود که این کتاب حتی پیش از آن رساله نوشته شده است. در این مقاله، با بررسی بخش‌های نخستین منطق زبدة الاسرار برخی از نکات برجسته و نوآوری‌های این کتاب را نشان می‌دهم. ابهری در این بخش «مرکب تقییدی» در برابر «مرکب خبری» را برای نخستین بار در تاریخ منطق در جهان اسلام تعریف و در آثار بعدی خود با کاربرد مکرر این دو مفهوم آن را در منطق و فلسفۀ اسلامی تثبیت می‌کند. او در این کتاب بر قضیۀ ذهنیه تأکید می‌کند، ولی در آثار بعدی خود گاه قضیۀ حقیقیه و گاه قضیۀ خارجیه را در جایگاه برتر می‌نشاند. در موجهات، او مطلقۀ متوسطه و ممکنۀ متوسطه را برای نخستین بار در تاریخ منطق طرح می‌کند و برخلاف پیشینیان، نشان می‌دهد که عکس مستوی قضایای ضروریه و دائمه برابر است با «مطلقۀ متوسطه»، نه چنانکه ابن‌سینا گمان می‌کرد «مطلقۀ عامه»، یا چنانکه فخر رازی می‌پنداشت «ممکنۀ عامه».
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Logic of Concept and the Divisions of Propositions in Zubdat al-Asrār by Athīr al-Dīn al-Abharī

نویسنده English

ََAsadollah Fallahi
Professor in the Department of Logic, Iranian Institute of Philosophy, Tehran, Iran
چکیده English

Based on available evidence, the medium-length book Zubdat al-Asrār by Athīr al-Dīn al-Abharī, encompassing logic, natural philosophy, and metaphysics, represents his first philosophical compendium. References made by Abharī in his shorter treatise, Hidāyat al-Ḥikmah, directing the reader to Zubdat al-Asrār for further elaboration, clearly indicate that this book was composed even prior to that treatise. In this article, by examining the initial sections of the logic in Zubdat al-Asrār, I highlight some of the notable points and innovations of this work. Abharī, in these sections, defines the “restrictive compound” in contrast to the “declarative compound” for the first time in the history of logic in the Islamic world, and through the repeated application of these two concepts in his later works, he solidifies their place in Islamic logic and philosophy. In this book, he emphasizes the “mental proposition”, yet in his subsequent works, he sometimes places the “genuine proposition” and at other times the “external proposition” in a superior position. Regarding modal propositions, he introduces the “intermediate absolute” and the “intermediate possible” for the first time in the history of logic. He demonstrates that the simple conversion of necessary and permanent propositions equals the intermediate absolute, not the general absolute or the general possible as predecessors like Ibn Sīnā and Fakhr al-Dīn al-Rāzī had supposed.

کلیدواژه‌ها English

Zubdat al-Asrār
Hidāyat al-Ḥikmah
Ṣāḥib al-Baṣāʾir
Fakhr al-Dīn al-Rāzī
Zayn al-Dīn al-Kashshī

سیاهه منابع

الف- منابع فارسی:
ابهری، اثیرالدین. تلخیص الحقائق، در مهدی عظیمی، «منطق ابهری در تلخیص الحقائق»، جاویدان خرد ۳۰ (۱۳۹۵): ۱۰۱-۱۳۲.
ابهری، اثیرالدین. زبدة الحقائق، در مهدی عظیمی، «منطق ابهری در زبدة الحقائق»، فلسفه و کلام اسلامی ۵۲ (۱۳۹۸): ۹۱-۱۲۰.
ابهری، اثیرالدین. المطالع، در مهدی عظیمی، «منطق ابهری در المطالع»، فلسفه و کلام اسلامی ۵۳ (۱۳۹۹): ۱۶۳-۲۰۰.
ابهری، اثیرالدین. «رساله فارسی»، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۱۷، شماره ۳ و ۴ (۱۳۴۹): ۴۸۴-۴۹۴.
ابهری، اثیرالدین. «منطق هدایة الحکمه»، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۱۷، شماره ۳ و ۴ (۱۳۴۹): ۴۵۸-۴۸۳.
ابهری، اثیرالدین. «تنزیل الأفکار فی تعدیل الأسرار»، در منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق و توشیهیکو ایزوتسو، ۱۳۷-۲۴۸. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۳.
ابهری، اثیرالدین. «هدایة الحکمة»، تصحیح نجفقلی حبیبی، در خرد و خردورزی: ارج‌نامۀ دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، به‌کوشش علی اوجبی. تهران: خانۀ کتاب، ۱۳۸۷.
ابهری، اثیرالدین. دقائق الافکار، تحقیق و تصحیح محمود محمدجعفر جامه‌بزرگی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۸.
ابهری، اثیرالدین. زبدة الأسرار، تحقیق و تصحیح مهدی حسنی‌زاده. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴.
ابهری، اثیرالدین. منتهی الأفکار فی إبانة الأسرار (منطق تحریرهای یکم و دوم)، تصحیح مهدی عظیمی و هاشم قربانی، مقدمه مهدی عظیمی. تهران: انتشارات حکمت، ۱۳۹۵.
ابهری، اثیرالدین. بیان الاسرار، در مهدی عظیمی، «منطق ابهری در بیان الاسرار»، فلسفه و کلام اسلامی ۵۰ (۱۳۹۶): ۲۶۹-۲۹۹.
ابهری، اثیرالدین. خلاصة الأفکار و نقاوة الأسرار، تصحیح مهدی عظیمی و هاشم قربانی، مقدمه مهدی عظیمی. تهران: انتشارات مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۳۹۶.
ابهری، اثیرالدین. مراصد المقاصد، تحقیق الدکتور راجح مصطفى مصطفى هلال، المدرس بقسم العقیدة والفلسفة بکلیة أصول الدین، جامعة الأزهر، تقدیم الأستاذ الدکتور عبد الله محمد إسماعیل، کلیة أصول الدین. قاهره:‌ جامعة الأزهر، ‌2024م.
ابهری، اثیرالدین. تنزیل الأفکار فی تعدیل الأسرار، تحقیق و تصحیح محمود أیّ و مصطفی بورص بوغا. استانبول: دانشگاه ابن‌خلدون، ۲۰۲۵م.
عظیمی، مهدی. ماهیت منطق و ماهیت منطق، شرح منطق اشارات (نهج اول و دوم). قم: مجمع عالی حکمت، ۱۳۹۳.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در تلخیص الحقائق». جاویدان خرد ۳۰ (۱۳۹۵): ۱۰۱-۱۳۲.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در بیان الاسرار». فلسفه و کلام اسلامی ۵۰ (۱۳۹۶): ۲۶۹-۲۹۹.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در زبدة الحقائق». فلسفه و کلام اسلامی ۵۲ (۱۳۹۸): ۹۱-۱۲۰.
عظیمی، مهدی. «منطق ابهری در المطالع». فلسفه و کلام اسلامی ۵۳ (۱۳۹۹): ۱۶۳-۲۰۰.
فخر رازی، محمد بن عمر. منطق الملخّص، تصحیح احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۸۱.
فلاحی، اسدالله. منطق تطبیقی. تهران: سمت، ۱۳۹۵.
فلاحی، اسدالله. «اثیرالدین ابهری: نخستین چهار اثر منطقی». هستی و شناخت ۱۰، ش. ۲ (۱۴۰۲): ۱۱۳-۱۴۰.
فلاحی، اسدالله. «برهان افتراض در نخستین آثار منطقی ابهری». هستی و شناخت ۱۱، ش. ۱ (۱۴۰۳).
فلاحی، اسدالله. منطق سمرقندی، تهران: انتشارات مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران،‌ 1404.
ب- منابع عربی:
ابن‌سینا، حسین. الاشارات و التنبیهات. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۴۰۱.
ابهری، اثیرالدین. المطالع، نسخۀ خطی در کتابخانۀ فاضل احمد پاشا، استانبول: کتابخانۀ کوپریلی استانبول، به شمارۀ 1618/3، ص 77-90، [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. ایساغوجی، تصحیح الأشیری. [بی‌جا:‌ بی‌نا]، ۱۴۳۹ق.
ابهری، اثیرالدین. ایساغوجی، نسخه خطی، استانبول: کتابخانه مراد ملا، ش. ۱۴۸۵، [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. بیان الاسرار، نسخۀ خطی در کتابخانۀ فاضل احمد پاشا، استانبول: کتابخانۀ کوپریلی استانبول، به شمارۀ 1618/1، ص 44-59، [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. تلخیص الحقائق، نسخۀ خطی در کتابخانۀ فاضل احمد پاشا، استانبول: کتابخانۀ کوپریلی استانبول، به شمارۀ 1618/2، ص 44-59،‌ [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. تنزیل الأفکار فی تعدیل الأسرار، نسخۀ خطی، استانبول: کتابخانۀ لاله‌لی استانبول، به شمارۀ 2562، [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. زبدة الحقائق، نسخۀ خطی، استانبول: کتابخانۀ فاضل احمد پاشا در کتابخانۀ کوپریلی استانبول، به شمارۀ 1618/4، ص 107-119، [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. عنوان الحق و برهان الصدق، تحقیق و تصحیح زین العابدین حسین، استانبول: دانشگاه ابن‌خلدون،‌ 2025م.
ابهری، اثیرالدین. کشف الحقائق فی تحریر الدقائق، تصحیح حسین صاریاوغلو. استانبول:‌ [بی‌نا]، ۱۹۹۸م.
ابهری، اثیرالدین. کشف الدقائق فی علم الحقائق، تهران:‌ نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، ش. 1482،‌ [بی‌تا].
ابهری، اثیرالدین. مراصد المقاصد، تصحیح مصطفی بورص بوغا و سمیه شهیده جان. استانبول: جامعة ابن‌خلدون،‌ 2025م.
ابهری، اثیرالدین. هدایة الحکمة، تصحیح عبدالرحمن ترکمانی. بیروت: دار الریاحین، ۱۳۹۸.
بهمنیار بن مرزبان. التحصیل. تحقیق مرتضی مطهری. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۵.
خونَجی، افضل الدین. کشف الاسرار عن غوامض الافکار، مقدمه و تحقیق خالد الرویهب، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین – آلمان، 1389.
خونَجی، افضل‌الدین. الجمل فی المنطق، در ابن واصل، ابوعبدالله محمد بن سالم الحموی، شرح الجمل، تصحیح خالد الرویهب، لایدن/بوستون: بریل، 2022.
خونَجی، افضل‌الدین. الموجز فی المنطق، در شرح الموجز للخونجی فی المنطق، خَدَمَهُ ماهر محمّد عدنان عثمان و اسماعیل بن احمد شرّاد، الکویت: دار الضیاء،‌ [بی‌تا].
خونَجی، افضل‌‌الدین. الموجز فی المنطق، مقدمه و تحقیق عبد الواحد جهدانی و جمال موحیب، الکویت: دار ابن حزم، 2022.
سمرقندی، شمس‌الدین. قسطاس الافکار، تحقیق و تصحیح اسدالله فلاحی، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران،‌ 1399.
شهرزوری، شمس‌الدین. رسائل الشجرة الإلهیة فی علوم الحقایق الربانیة. مقدمه، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۳۸۳.
طوسی، نصیر الدین. شرح الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغه،‌ 1375.
طوسی، نصیر الدین، تعدیل المعیار فی شرح تنزیل الافکار، در منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق، تهران: دانشگاه تهران، 1353. 137-248.
طوسی، نصیرالدین. شرح الاشارات و التنبیهات. تصحیح نجفقلی حبیبی. قم: نشر البلاغه، ۱۳۷۵.
فخر رازی، محمد بن عمر. لباب الاشارات و التنبیهات. مقدمه و تحقیق احمد حجازی السقا. قاهره: مکتبة الکلیات الازهریة، ۱۹۸۶م.
کشّی، زین‌الدین عبدالرحمن. حدائق الحقائق فی علم المنطق و الطبیعی و الإلهی، تصحیح علی‌اصغر جعفری ولنی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۴۰۴.
میرداماد، محمدباقر. مصنفات میرداماد، الافق المبین. جلد ۲. به اهتمام عبدالله نورانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۵.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 تیر 1405