دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

جایگاه و کارکرد معرفتی شهود در نسبت با برهان و قرآن در حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری فلسفه، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/ek.2026.2086920.1637
چکیده
حکمت متعالیه با تحوّل بنیادین در مبانی معرفت‌شناختی، هم‌افزاییِ سازنده‌ای میان منابع معرفت (برهان، شهود و قرآن) پدید آورده است. مسئله‌ی محوری این پژوهش، واکاوی کارکرد معرفتی شهود در تعامل با دو منبع مهم شناخت، یعنی برهان فلسفی و قرآن کریم است. پرسش اصلی آن است که شهود چه نقشی در شکل‌گیری، جهت‌دهی و تأیید وجودیِ صدق براهین عقلی (گذار از علم‌الیقین به عین‌الیقین) و همچنین در تفسیر و تأویل آیات قرآن دارد؟ این پژوهش با تکیه بر آثار صدرالمتألهین به دنبال تبیین این فرضیه است که شهود در حکمت متعالیه نه تنها در تقابل با برهان نیست، بلکه به عنوان ابزاری کارآمد در اصلاح پیش‌فرض‌ها، کشف حد وسط، تأسیس مبانی برهان و انکشاف عینی نتایج آن عمل می‌کند. در حوزه قرآن پژوهی نیز، شهود با گذار از سطح ظاهر الفاظ، در دفع تعارضات ظاهری، فهم عمیق لطایف و تأویل متشابهات نقشی انکارناپذیر ایفا می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بدون بهره‌گیری از شهود، فهم قرآن در سطح ظواهر لغوی و براهین عقلی باقی می‌ماند و دسترسی به حقیقت وجودی و بطن آیات میسر نخواهد گشت؛ امری که با ساحت جاودانه و نوری این منبع معرفت سازگار نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Epistemological Position and Function of Intuition in Relation to Argument and the Quran in Transcendent theosophy

نویسنده English

Mostafa Zarei
PhD student of Philosophy, Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Transcendent theosophy, through a fundamental transformation in epistemological foundations, fosters a constructive synergy among the sources of knowledge: demonstration, intuition, and the Quran. This research analyzes the epistemic function of intuition in interaction with philosophical demonstration and the Holy Quran. The central question is: What role does intuition play in forming, directing, and ontologically validating rational proofs (the transition from ‘ilm al-yaqin to ‘ayn al-yaqin), as well as in interpreting and allegorically exeging Quranic verses? Relying on Mulla Sadra’s works, this study elucidates the hypothesis that in Transcendent Theosophy, intuition is not opposed to demonstration but serves as an efficient tool for correcting presuppositions, discovering the mean, establishing demonstration’s foundations, and revealing its objective results. In Quranic studies, intuition plays an indispensable role in overcoming apparent contradictions, understanding semantic subtleties, and interpreting ambiguous verses beyond the surface level of words. Findings indicate that without intuition, Quranic understanding remains confined to literal meanings and rational proofs. Access to the ontological truth and inner essence of the verses becomes unattainable, an outcome incompatible with the eternal and luminous nature of this epistemic source.

کلیدواژه‌ها English

Intuition and Demonstration
Epistemic Function of Intuition
Intuition and Quranic Allegorical Exegesis
Intuition and Quranic Interpretation
Transcendent Theosophy
Mulla Sadra

سیاهه منابع

قرآن کریم.
الف-منابع فارسی:
امین، محمدرضا، و احمد واعظی. «واقع‌نمایی گزاره‌های خبری قرآن: نحوه اثبات و ادله»، دو فصلنامه قرآن‌شناخت، شماره ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۹۵): 43-66.
دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. جلد ۴۵. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. سه رساله فلسفی. قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ۱۳۸۷ ش.
ب- منابع عربی:
ابن‌سینا، حسینبنعبداللّه. الإشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه، ۱۳۷۵ ش.
ابن‌سینا، حسینبنعبداللّه. المباحثات. قم: بیدار، ۱۳۷۱ ش.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. فتوحات مکی. جلد ۳. بیروت: دارالصادر، [د.ت].
انصاری، خواجه عبداللّه. منازل السائرین. تهران: دار العلم، ۱۴۱۷ ق.
جوهری، حسنبنیوسف. الجوهر النضید. قم: بیدار، ۱۳۶۳ ش.
سهروردی، یحییبنحبش. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. جلد ۲. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)، ۱۳۷۲ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۵۴ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. ۹ جلد. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱ م.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مشهد: المرکز الجامعی للنشر، ۱۳۶۰ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. التنقیح فی المنطق. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی، ۱۳۹۳ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. المشاعر. تهران: کتابخانه طهوری، ۱۳۶۳ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. تفسیر القرآن الکریم. ۶ جلد. قم: بیدار، ۱۳۶۱ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. شرح اصول کافی. جلد ۳. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)، ۱۳۶۶ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا. جلد ۱. تهران: بنیاد حکمت صدرا، ۱۳۸۲ ش.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. مجموعه رسائل فلسفی. تهران: حکمت، ۱۴۲۰ ق.
صدرالمتألّهین، محمدبن‌ابراهیم. مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ ش.
کاشانی، عبدالرزاق. لطائف الأعلام فی إشارات أهل الإلهام. محقق و مصحح: احمد عبدالرحیم السایح. توفیق علی وهبة، عامر النجار. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه، 1426ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 تیر 1405