دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

تحلیلی تطبیقی-هستی‌شناختی از نقش ناظر در نظریه کوانتوم و حکمت صدرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری فلسفه فیزیک، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران.
2 مرکز فلسفه علم و فن‌آوری، دانشگاه جامع امام حسین(علیه‌السلام)، تهران، ایران.
3 گروه فلسفه مضاف، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم(علیه‌السلام)، قم، ایران.
4 گروه فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/ek.2026.2089864.1652
چکیده
معضل دوگانگی سوژه-ابژه در معرفت‌شناسی مدرن، با ظهور نظریه کوانتوم به قلب علوم دقیقه راه یافت و چالشی بنیادین برای بنیان‌های رئالیسم کلاسیک ایجاد کرد. این پژوهش با هدف ارائه چشم‌اندازی نوین به این مسئله، از روش تحلیل تطبیقی-مفهومی برای بررسی ساختار اصل «وحدت تجزیه‌ناپذیر پدیده و دستگاه اندازه‌گیری» در تفسیر کپنهاگی و اصل «اتحاد عالم و معلوم» در حکمت متعالیه بهره می‌برد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه به یک نتیجه هستی‌شناختی بنیادین در به چالش کشیدن انفصال مطلق میان ناظر و نظام می‌رسند. با این حال، این دو وحدت تفاوت‌هایی بنیادین دارند: وحدت در تفسیر کپنهاگی، خصلتی فیزیکی و وابسته به زمینه اندازه‌گیری دارد که بر پیش‌فرض عدم قطعیت ذاتی استوار است؛ در حالی که اتحاد در حکمت متعالیه، یک اصل متافیزیکی، جهان‌شمول و مبتنی بر نظام وجودی مشکک است. این تمایز به دو نقش متمایزبرای ناظر می‌انجامد: در تفسیر کپنهاگی، ناظر نقش «تعیین‌کننده شرایط تحقق پدیده» را ایفا می‌کند، در حالی که در حکمت صدرایی، ناظر در جایگاه «کاشف و محقق‌کننده وجودی» قرار می‌گیرد. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که چارچوب هستی‌شناختی صدرایی نه تنها مبنای متافیزیکی مستحکم‌تری برای کل‌نگری بور فراهم می‌کند، بلکه با به چالش کشیدن پیش‌فرض «جدایی‌پذیری» در رئالیسم کلاسیک، پاسخی بنیادین به نقد «ناقص بودن» نظریه از سوی اینشتین ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative-Ontological Analysis of the Observer’s Role in Quantum Theory and Ṣadrāean Philosophy

نویسندگان English

Mohammad Bagher Derakhshan pour 1
Masoud Abdollahzadeh Arpanahi 2
Yarali Kord Firouzjaei 3
Mirsaeid Mousavi Karimi 4
1 Graduate of PhD in Philosophy of Physics, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
2 Center for Philosophy of Science and Technology, Imam Hossein Comprehensive University, Tehran, Iran.
3 Department of Applied Philosophy, Faculty of Philosophy and Ethics, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
4 Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

With the advent of quantum theory, the subject-object duality entered the heart of exact sciences, challenging classical realism. Using comparative-conceptual analysis, this research examines the principle of the “indivisible unity of phenomenon and measuring device” in the Copenhagen Interpretation and the “union of the knower and the known” in Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah). Both views reject an absolute separation between observer and system, arriving at a foundational ontological conclusion. However, their unities differ: Copenhagen’s is physical, context-dependent, and based on inherent indeterminacy; while Ṣadrā’s is metaphysical, universal, and grounded in a graded system of existence. Consequently, the observer’s role diverges: in Copenhagen, the observer “determines the conditions for the phenomenon’s actualization”; in Ṣadrāean philosophy, the observer acts as “discloser and existential actualizer.” The paper concludes that the Ṣadrāean ontological framework not only provides a more robust metaphysical foundation for Bohr’s holism but also, by challenging the presupposition of “separability” in classical realism, offers a fundamental response to Einstein’s criticism of the theory’s “incompleteness.”

کلیدواژه‌ها English

Copenhagen Interpretation
Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah)
Union of the knower and the known
Indivisible phenomenon
Observer’s role
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 شهریور 1405