دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

واکاوی چالش‌های ساحت وجودی وجدان در اندیشه علامه جعفری با تأکید بر وجدان اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
چکیده
اکثر فیلسوفان درباره وجدان و وجدان اخلاقی سخن گفته و دیدگاه‌های متعددی را مطرح نموده‌اند. یکی از آنها علامه جعفری است که بیشتر از دیگر حکمای معاصر‌ به‌این مسئله پرداخته و‌ به‌همان میزان عبارات مبهم و متعارضی در آثار ایشان درباره ساحت وجودی وجدان یافت می‌شود بدون آنکه‌ به‌راه‌های حل این تعارض‌ها اشاره شده باشد. مهم‌ترین این تعارض‌ها عبارت است از اینکه وجدان هم بالقوه است و هم بالفعل؛ هم ضعیف می‌شود اما از بین نمی‌رود و هم از بین می‌رود و معدوم می‌گردد؛ هم واحد است و هم کثیر و متعدد؛ هم از نحوه وجودی ادراکی تنها برخوردار است و هم از نحوه وجودی تحریکی تنها و هم هر دو نحوه وجودی را با هم دارد. این مقاله با مطالعه همه آثار علامه و با روش توصیفی تحلیلی، استخراج چالش‌ها و تعارضات مذکور و نیز واکاوی و تحلیل آنها را هدف خود قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با در کنار هم قرار دادن عبارات متفاوت علامه جعفری درباره هر یک از ویژگی‌های وجودی وجدان در نگاه نخست، تعارض حقیقی از اندیشه ایشان برداشت می‌شود که اگر در جهت تکمیل دیدگاه ایشان، توجیه و راه‌حلی ارائه نگردد، دیدگاه‌های ایشان مبهم، متعارض و ناقص و نیز نظر نهایی‌شان درباره هر یک از احکام وجودی وجدان، نامعلوم باقی می‌ماند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Challenges of the Existential Sphere of Conscience in the Thought of Allameh Jafari With Emphasis on Moral Conscience

نویسنده English

Majid Abolghasemzadeh
Assistant Professor, Department of Islamic Ethics, University of Islamic Teachings, Qom, Iran.
چکیده English

Many philosophers have discussed conscience—specifically moral conscience—and put forward various perspectives. Among them is Allameh Jafari, who has addressed this issue more extensively than other contemporary thinkers; yet, his works contain a corresponding number of ambiguous and contradictory statements regarding the existential nature of conscience, without offering a resolution to these conflicts. The most significant of these contradictions are that conscience is simultaneously potential and actual; it can weaken without vanishing, yet also cease to exist entirely; it is both singular and manifold; and it possesses an existential mode that is purely cognitive, purely motive, or a combination of both. This article aims to identify, examine, and analyze the aforementioned challenges and contradictions by studying the complete works of Allameh [Jafari] using a descriptive-analytical method. The findings indicate that a superficial comparison of Allameh Jafari’s various statements regarding the existential characteristics of conscience suggests a genuine contradiction in his thought; unless a justification or solution is offered to reconcile these views, his perspective remains ambiguous, contradictory, and incomplete, leaving his final position on the specific existential attributes of conscience unclear.

کلیدواژه‌ها English

Moral conscience
ontological challenges of conscience
potential and actual conscience
existent and non-existent conscience
unitary and manifold conscience
perceptive and motivating conscience
Mohammad-Taqi Jafari

سیاهه منابع

الف- منابع فارسی:

ابوالقاسم‌زاده، مجید. معرفت‌شناسی اخلاق در اندیشه اسلامی. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی، 1396.
ابوالقاسم‌زاده، مجید. «وجدان اخلاقی از دیدگاه علامه محمدتقی جعفری؛ بررسی معرفت‌شناختی»، نشریه ذهن 26، شماره 101 (بهار 1404): 73ـ103. https://doi.org/ 10.22034/ZEHN.2025.2039537.2054
جعفری، محمدتقی. تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی جلال‌الدین محمد مولوی. جلد 1ـ14. تهران: انتشارات اسلامی، 1373.
جعفری، محمدتقی. ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. جلد 1ـ9 و جلد 12ـ27. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1386.
جعفری، محمدتقی. علل و عوامل جذابیت سخنان مولوی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1389.
جعفری، محمدتقی. حیات معقول. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1389.
جعفری، محمدتقی. مجموعه آثار، جلد 1: عرفان اسلامی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1391.
جعفری، محمدتقی. مجموعه آثار، جلد 2: تکاپوی اندیشه‌ها. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1392.
جعفری، محمدتقی. مجموعه آثار، جلد 4: معرفت‌شناسی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1393.
جعفری، محمدتقی. مجموعه آثار، جلد5: حقوق جهانی بشر و کاوش‌های فقهی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1392.
جعفری، محمدتقی. مجموعه آثار، جلد 6: چهار شاعر (خیام، نظامی، سعدی، حافظ). تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1394.
جعفری، محمدتقی. جبر و اختیار. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1394.
جعفری، محمدتقی. وجدان. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، 1395.
جوادی آملی، عبداللّه. صورت و سیرت انسان در قرآن. قم: اسراء، 1381.
جوادی آملی، عبداللّه. توحید در قرآن. قم: اسراء، 1383.
جوادی آملی، عبداللّه. فطرت در قرآن. قم: اسراء، 1384.
جوادی آملی، عبداللّه. وحی و نبوت در قرآن. قم: اسراء، 1384.
جوادی آملی، عبداللّه. شریعت در آینه معرفت. قم: اسراء، 1386.
جوادی آملی، عبداللّه. سرچشمه اندیشه. جلد 3ـ4. قم: اسراء، 1386.
جوادی آملی، عبداللّه. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. قم: اسراء، 1389.
جوادی آملی، عبداللّه. تسنیم. جلد 2 و 6. قم: اسراء، 1389.
جوادی آملی، عبداللّه. تسنیم. جلد 7. قم: اسراء، 1388.
جوادی آملی، عبداللّه. تسنیم. جلد 25. قم: اسراء، 1390.
جوادی آملی، عبداللّه. تسنیم. جلد 26. قم: اسراء، 1394.
جوادی آملی، عبداللّه. تسنیم. جلد 28 و 29. قم: اسراء، 1392.
جوادی آملی، عبداللّه. تسنیم. جلد 33. قم: اسراء، 1393.
خوانساری، محمد. فرهنگ اصطلاحات منطقی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی. اسرار الحکم. قم: مطبوعات دینی، 1383.
فاضل تونی، محمدحسین. مجموعه رسائل عرفانی و فلسفی. قم: مطبوعات دینی، 1386.
مصباح یزدی، محمدتقی. اخلاق در قرآن. جلد 3. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1391.
مصباح یزدی، محمدتقی. فلسفه اخلاق. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1394.
مصباح یزدی، محمدتقی. آموزش فلسفه. جلد 1. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1398.
مصباح یزدی، محمدتقی. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1398.
مصباح یزدی، محمدتقی، محمود فتحعلی، حسن یوسفیان، و مجتبی مصباح. فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: مدرسه، 1391.
مطهری، مرتضی. مجموعه آثار. جلد 3ـ4، 6، 13، 15، 17، 20، 22، 26. تهران: صدرا، 1378.
نصیرالدین طوسی، محمدبن‌حسن. اخلاق ناصری. تهران: خوارزمی، 1356.

ب- منابع عربی:

ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الشفاء: الإلهیات. قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفی، 1404ق.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الشفاء: الطبیعیات: کتاب النفس. جلد 2. قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفی، 1404ق.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبداللّه. الإشارات و التنبیهات. قم: بوستان کتاب، 1381.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. جلد 3ـ4. بیروت: دار صادر، 1414ق.
تهانوی، محمدعلی‌بن‌علی. کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. جلد 1ـ2. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، 1996.
جرجانی، علی‌بن‌محمد. التعریفات. تهران: ناصر خسرو، 1370.
جهامی، جیرار. الموسوعة الجامعة لمصطلحات الفکر العربی و الإسلامی. جلد 2. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، 2006.
حفنی، عبدالمنعم. المعجم الشامل لمصطلحات الفلسفة. قاهره: مکتبة مدبولی، 1420ق.
حلی، حسن‌بن‌یوسف. الأسرار الخفیة فی العلوم العقلیة. قم: بوستان کتاب، 1387.
رازی، قطب‌الدین. المحاکمات بین شرحی الإشارات. چاپ‌شده در: نصیرالدین طوسی، محمدبن‌حسن. شرح الإشارات و التنبیهات. جلد 2. قم: البلاغه، 1375.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم، 1412ق.
صدرالدین شیرازی، محمد. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. جلد 1ـ3 و جلد 5ـ6، 8. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1981.
صلیبا، جمیل. المعجم الفلسفی. جلد 2. بیروت: الشرکة العالمیة للکتاب، 1414ق.
طباطبایی، سید محمدحسین. نهایة الحکمه. قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1416ق.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. مجمع البحرین. جلد 3. تهران: مرتضوی، 1375.
غزالی، ابوحامدمحمد. إحیاء علوم الدین. جلد 3. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1406ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. جلد 6. قم: هجرت، 1409ق.
فیض کاشانی، محمدمحسن. المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. جلد 5. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1376.
قطب‌الدین شیرازی، محمودبن‌مسعود. درة التاج. جلد 2. تهران: حکمت، 1369.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. جلد 5ـ6. بیروت: دارالفکر، 1414ق.
مسکویه رازی، ابوعلی. تهذیب الاخلاق. بیروت: مکتبة الحیاة، [بی‌تا].
نراقی، محمدمهدی. جامع السعادات. جلد 1. قم: اسماعیلیان، [بی‌تا].
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.