دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

بازخوانی اشکالات هیوم به برهان نظم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مریم یوسفی
دانشجوی دکتری فلسفه مدرن، دانشکده فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/ek.2026.2083259.1611
چکیده
هیوم بزرگ‌ترین منتقد برهان نظم است. غالباً اشکالات او به برهان نظم چنین تفسیر می‌شود که او با این اشکالات در نهایت به دنبال زیر سؤال بردن و تشکیک کردن در وجود خدا است. در این مقاله این نتیجه‌گیری از اشکالات هیوم به برهان نظم را بررسی کرده‌ام. ابتدا پارادایم حاکم بر برهان نظم در زمان هیوم را از دو منظر الهیاتی و علمی بررسی کرده‌ام؛ سپس با استناد به کتاب گفتگوهای او به حواشی و مقدمات و مؤخرات حول اشکالات او به برهان نظم توجه کرده‌ام. در نهایت به این نتیجه رسیده‌ام که شکاک بودن او در موضوعات الهیاتی بیشتر به معنای ندانم‌انگاری، آن هم از موضعی شناخت‌شناسی فلسفی است، نه به معنای انکار آن از موضع ستیز و الحاد.
کلیدواژه‌ها
هیوم
نقد
برهان نظم
برهان غایت شناختی

موضوعات

عنوان مقاله English

Rereading Hume's objections to the argument from order

نویسنده English

maryam yusefi
PhD student in Modern Philosophy, Faculty of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Hume is widely considered the greatest critic of the argument from design. In most interpretations, his objections to the argument from design are generally understood as ultimately aiming to question, scrutinize, and cast doubt on the existence of God. Some scholars even infer from his objections that he explicitly denies God's existence while rejecting this argument. In this article, I have carefully examined this common conclusion drawn from Hume's critiques of the argument from design. To this end, I first thoroughly analyzed the prevailing paradigm of the argument from design in Hume’s time, considering both theological and scientific perspectives. Then, drawing extensively on his Dialogues for the first time, I focused on the broader context, premises, and consequences surrounding his objections to the argument from design. Ultimately, I have concluded that his skepticism regarding theological matters primarily signifies agnosticism from a philosophical and epistemological standpoint, rather than outright denial from a position of antagonism or atheism.

کلیدواژه‌ها English

Hume
critique
argument from design
teleological argument
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
 آکوئینی، توماس. جامع علم کلام. گزینش پیتر کریفت. ترجمه علیرضا عطارزاده. تهران: ققنوس، ۱۴۰۲.
باربور، ایان. علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۹.
پامر، مایکل. درباره خدا. ترجمه نعیمه پورمحمدی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۹۳.
پترسون، مایکل، ویلیام هاسکر، بروس رایشنباخ، و دیوید بازینگر. عقل و اعتقاد دینی. ترجمه گروه مترجمان. تهران: طرح نو، ۱۴۰۰.
دیوانی، امیر، سیامک عبدالهی، و محمد لگنهاوسن. «مبانی معرفت‌شناختی نقد هیوم بر براهین خداشناسی»، جستارهایی در فلسفه و کلام 50، شماره ۲ (1397): ۷۳-۹۲.
کاپلستون، فردریک. تاریخ فلسفه. ترجمه جلال‌الدین اعلم. جلد ۵. تهران: سروش، ۱۳۷۸.
مطهری، مرتضی. علل گرایش به مادی‌گری. قم: انتشارات صدرا، ۱۳۵۰.
مطهری، مرتضی. مقدمه‌ای بر کلام جدید. قم: انتشارات صدرا، ۱۳۹۹.
هیوم، دیوید. رساله‌ای درباره طبیعت آدمی، کتاب اول: در باب فهم. ترجمه جلال پیکانی. تهران: ققنوس، ۱۴۰۲.
هیوم، دیوید. کاوشی در خصوص فهم بشری. ترجمه کاوه لاجوردی. تهران: نشر مرکز، ۱۴۰۰.
هیوم، دیوید. گفتگوهایی درباره دین طبیعی. ترجمه رسول رسولی‌پور و سوده مهتاب‌پور. تهران: حکمت، ۱۳۹۷.
یزدانی، عباس. «نقدهای هیوم بر تقریر مبتنی بر تمثیل دلیل نظم و ارزیابی پاسخ‌های استاد مطهری»، متافیزیک ۲، شماره ۱-۲ (1389): ۱۰۵-۱۲۰.
ب- منابع لاتین:
Clarke, Samuel. A Discourse Concerning the Being and Attributes of God, the Obligations of Natural Religion, and the Truth and Certainty of the Christian Revelation. Grand Rapids: Christian Classics Ethereal Library, [N.D].
Glymour, Clark. “Recipes or, Philosophy for Fun.” In Hume’s Dialogues Concerning Natural Religion: A Philosophical Appraisal, edited by Kenneth Williford, 35-44. New York: Routledge, 2024.
Hume, David. Dialogues concerning Natural Religion. edited by Dorothy Coleman. New York: Cambridge University Press, 2007.
Oppy, Graham. “Hume’s Dialogues and Intelligent Design.” In Hume’s Dialogues Concerning Natural Religion: A Critical Guide, edited by Paul Russell, 28-45. Cambridge: Cambridge University Press, 2025.
Pyle, Andrew. “Hume’s 'Artful' Masterpiece: The Dialogues and the Concealed Case for Atheism.” In Hume’s Dialogues Concerning Natural Religion: A Philosophical Appraisal, edited by Kenneth Williford, 119-138. New York: Routledge, 2023.
Ratzsch, Del, and Jeffrey Koperski. “Teleological Arguments for God’s Existence.” Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta. 2023. Accessed January 6, 2026. https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/teleological-arguments/.
Russell, Paul, and Anders Kraal. “Hume on Religion.” Stanford Encyclopedia of Philosophy. edited by Edward N. Zalta. 2024, Accessed January 6, 2026. https://plato.stanford.edu/archives/win2024/entries/hume-religion/.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.