دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

دوفصلنامۀ علمی هستی و شناخت

رویکرد تبیینی به مطالعات «فلسفۀ تاریخ» از منظر فرهنگی؛ بازسازی انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی
10.22096/ek.2026.2084518.1628
چکیده
این مقاله به طرح پرسش‌های «فلسفه تاریخی» از کتاب فلسفه تاریخ، نوشته دکتر کریم مجتهدی می‌پردازد. مطالعات فلسفه تاریخ (م.ف.ت.) جدای از ضرورت اولی و موضوعی خود، نقش بسزایی در مسئله «تحول علوم انسانی» دارد که کمتر به این نسبت‌سنجی توجه شده است و ازاین‌رو، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند چه اینکه پاسخ به پرسش‌های فلسفه تاریخی، نقطه عطف مفهوم‌پردازی در مسیر حل و تحلیل مسئله تحول علوم انسانی خواهد بود؛ پرسش‌هایی مانند اینکه آیا تاریخ دارای روندی محتوم است یا غیرمحتوم، سرنوشت تاریخی بشر در مسیر تعالی و پیشرفت و تکامل است یا تنزل و پسرفت و انحطاط، وضعیت انسان معاصر در روند حرکت تاریخ چگونه بوده و در کجای تاریخ ایستاده است، آیا اراده و علم، دانش و تکنولوژی، فرد و جامعه، علوم طبیعی و علوم انسانی، نقشی در حرکت تاریخ بر عهده دارند، آیا در تاریخ، حقایق کلی واحدی وجود دارد، روند حرکت جوامع، دُوری و تسلسلی یا تکاملی و تدریجی است و اصولاً، «واحد تحلیل مسئله» در «مطالعات فلسفه تاریخ» کدام است؛ فرهنگ، تمدن، یا تاریخ؛ و هرآینه، پرسش‌های بسیار دیگری از این دست وجود دارد که به چشم می‌آیند. در این پژوهش پس از نشان دادن «رویکرد فرهنگی» کتاب دکتر مجتهدی به مطالعات فلسفه تاریخ و اینکه دغدغه نویسنده، نوعی نسبتسنجی پاره‌ای از مسائل گسترده مطالعات فلسفه تاریخ با مسئله «فرهنگ» بوده است، تلاش شده است ناظر به مفاد کتاب، پرسش‌های مهم حوزه فلسفه تاریخ، طراحی شوند و سپس به منظور ارائه مدلی برای نظام‌مندکردن آنها پیش رود. طبیعتاً مطالعات فلسفه تاریخی، زیرمجموعه مطالعات فلسفی قرار می‌گیرند و ازاین‌رو، بدون فراهم‌آوری ویژگی‌های خاصِ رویکرد و «متد فلسفی» نمی‌توان ادعای فلسفه‌ورزی کرد؛ همچنان که فقدان نگاه نظام‌مند یا بدون جامعیت و به‌صورت پراکنده به مباحثی در قلمرو فلسفه تاریخ نگریستن، مصداق امر «فلسفیدن»­ در قلمرو مطالعات فلسفه تاریخی نیز قلمداد نخواهد شد. مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که مرزگذاری مفهومی دقیق («تمایز» همراه با «ترابط») بین مؤلفه‌های مفاهیمی مانند «تاریخ»، «فرهنگ» و «تمدن» می‌تواند در ترسیم مدل تحلیل سیستماتیک مسائل مطالعات فلسفه تاریخ، یاریکننده باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Explanatory Approach to Studies of "Philosophy of History" from a Cultural Perspective; A Critical Reconstruction

نویسنده English

hossein hosseini
faculty
چکیده English

This article offers a critical reconstruction of the cultural approach in the philosophy of history and argues that, without clear conceptual and methodological distinctions, cultural analyses tend to conflate historical description, sociological explanation, and philosophical reflection. The central claim of the paper is that culture can and should be regarded as a fundamental level of analysis in the philosophy of history, but not as a single explanatory principle or a fixed historical essence. By providing precise definitions of key concepts such as culture, history, meaning, historical explanation, and interpretive horizon, the article traces the historical development of cultural approaches in the philosophy of history and critically examines both cultural essentialism and reductionist anti-cultural perspectives. Drawing on analytic philosophy of history and philosophical hermeneutics, the paper advances an alternative framework that conceives culture as a multilayered interpretive horizon. This framework preserves the possibility of historical critique while avoiding both metaphysical holism and relativistic arbitrariness, and thus offers a philosophically robust account of cultural meaning in history compatible with contemporary humanities scholarship.

کلیدواژه‌ها English

Philosophy of History
Culture
Meaning
Historical Explanation
Interpretive Horizon
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 بهمن 1404